و بعضى گفتند چون در قرآن وعده فرموده كه توبه عبد را قبول مىكند
أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ
« 1 » و خلف وعده بر خداوند قبيح است از اينجهت واجب است .
و بعضى گفتند قبول توبه تفضل است و اگر قبول نكند كار قبيحى ننموده است .
و حق اينست كه قول بوجوب عقلى آن ممنوع است براى اينكه معلوم نيست قبول نمودن توبه مطلقا حسن باشد و ثانيا وجوب بر فعل حسنى مادامى كه تركش قبيح نباشد و خلاف عدل نشود ، ممنوع است ، و ثالثا وعده قبول توبه هم منوط بشرايطى است و بطور مطلق نيست .
و در هر صورت آيات و اخبار در فضيلت توبه بسيار است و ما شمهء از آنها را در ضمن اذكار نماز در ذيل كلمه استغفار تذكر داديم « 2 » و حقيقت توبه همان پشيمانى است چنانچه از پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم روايت شده كه فرمود
« الندم توبة » « 3 »
و البته پشيمانى لوازمى دارد مثل اينكه اگر قابل تدارك است بايد تدارك كند مانند نماز و روزه و نحو اينها و اگر حقوق الناس است به صاحبانش ردّ كند در صورتى كه آنها را ميشناسد و اگر نميشناسد و يا دسترسى ندارد ردّ مظالم دهد و اگر قابل ردّ مظالم نيست ترضيه و يا احسان و يا طلب مغفرت نمايد و بالجمله آنچه وظيفه شرعى او مىباشد عمل نمايد ، و همچنين عازم شود كه ديگر بازگشت به معصيت نكند و وجوب توبه به حكم عقل و اوامر قرآنى ثابت و فوريت آن بواسطه خطر مرگ و رسيدن آن و سياهى و قساوت قلب و عدم موفقيت بتوبه ، محقق است .
و كلمه تواب صيغه مبالغه است و اگر بعبد نسبت داده شود بمعنى بسيار توبه كننده و كسى است كه دائما موفق بتوبه است و هميشه از اعمال خود به طرف خدا بازگشت مىكند ، در قرآن ميفرمايد
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ
« 4 » و اگر به خدا
هامش
( 1 ) . سوره توبه آيه 105
( 2 ) . ص 180 - 183
( 3 ) . جامع السعادات
( 4 ) . سوره بقره آيه 222