دفع كرمهاى پهن معده توصيه مىكردهاند و حتى از اختلالاتى كه در بينايى ايجاد مىكند و ساير عوارض ناراحتكنندهء اين گياه نيز اطلاع داشته و در يادداشتها و كتابهاى خود به آن اشاره كردهاند و براى احتراز از اين عوارض روشهاى خاصى براى مصرف و مقدار خوراك آن تعيين نمودهاند .
سرخسها در گيلان « چماز » ناميده مىشوند . به فرانسوى بهطور كلى آن را
Fougere
و به انگليسى
Fern
مىنامند . اين رستنىها از دستهء نهانزادان آونددار
Pteridophytes
و از گروه سرخسها
Filicineae
مىباشند .
مشخصات
سرخسها گروهى از گياهان هستند كه گل ندارند و يا گل نمىدهند ولى ريشه و برگ و آوند يا عروق گياهى دارند و چون گل ندارند بايد ديد كه توليد و تكثير آنها به چه نحوى انجام مىشود .
گياهانى هستند چندساله بدون ساقهء هوايى ولى داراى ريشه و اعضاى زيرزمينى كه متورم است و مقدار زيادى ريشه و ريشك به دور ساقهء زيرزمينى آنها پيچيده است و داراى برگ نيز مىباشند و برگهاى آنها كه تنها عضو هوايى آنها مىباشد معمولا خيلى بريده بريده و تقسيمشده ، پهن و دراز و مثلثشكل و اغلب با تقسيمات ثانوى نيز مىباشند و مستقيما از ريشه يا بيخ گياه بيرون مىآيند . در برخى موارد كه دمبرگ درازى دارند ( مانند سرخس ماده ) دمبرگ آنها با ساقهء هوايى اشتباه مىشود .
برگهاى جوان كه تازه روييدهاند به هم پيچيده و شبيه سر عصا مىباشند ولى به تدريج كه رشد كردند و سنى از آنها گذشت از هم باز شده و بهصورت برگ مركب با تقسيمات و بريدگىهاى زياد و سبزرنگ درمىآيند كه در زير پهنهء برگ محفظههايى به نام اسپورانژ « 1 » كه ابزار تكثير سرخسها مىباشد ، ديده مىشوند . اسپورانژ به شكل كيسه يا محفظهء متورم كوچكى است كه در آن گردى متشكل از دانههاى خيلى ريز قهوهاىرنگ وجود دارد كه هاگ يا اسپور « 2 » ناميده مىشوند .
تكثير سرخسها شامل دو مرحله است : مرحلهء اول دانههاى هاگ يا اسپور كه در كيسههاى اسپورانژ زير برگ تشكيل شده است ، پس از رسيدن از كيسهها به خارج
هامش
( 1 ) .Sporange( 2 ) .Spore