خوارزمشاهى ، كه پيش از اين به آنها اشاره شد ، پزشكان بزرگ كتابهاى مفرد يا تكنامههايى دربارهء بيماريهاى گوناگون تأليف كردهاند ، همچون فى المرض المسمى ديابيطا از عبد اللطيف بغدادى ، و فى المعده و مداواتها نوشتهء ابن جزار قيروانى ، و الحميات اسحاق بن سليمان ، و فى الماليخوليا از اسحاق بن عمران ، و فى الاغذية اسحاق بن سليمان ، و فى النبض و التفسرة على بن رضوان ، و العمدة فى الجراحة ابن القف ، و عشر مقالات فى العين حنين بن اسحاق . و چون مسلمانان معتقد به تأثير روح و جسم در يكديگر بودند ، توجه فراوانى به درمان نفس و طب روحانى معطوف داشتند و آثار فراوانى در اين زمينه تأليف كردند كه از مهمترين آنها مىتوان از الطب و الاحداث النفسانية ابو سعيد بن بختيشوع ، و الطب الروحانى رازى ، و الطب الروحانى ابن جوزى نام برد . همچنين به آداب و اخلاق پزشكى عنايت فراوانى معطوف شده و كتابهاى زيادى در اين باب تأليف گشته است ؛ از جمله فى التطرق بالطب الى السعادة ابن رضوان ، و ادب الطبيب رهاوى ، و التشويق الطبى صاعد بن الحسن . و نيز در مورد تعليم پزشك و ترتيب پزشكان كتابهايى همچون مفتاح الطب و منهاج الطلاب ابن هندو و النافع فى كيفية تعليم صناعة الطب ابن رضوان تأليف گشته است .
در همهء اين كتابها تأكيد شده است كه پزشكان در نگاهداشت شرافت پزشكى و نفروختن آن به مال و جاه دنيا بايد بقراط را اسوه و پيشواى خود قرار دهند كه پادشاه صد هزار دينار براى او فرستاد كه يونان را ترك كند و به سرزمين آن پادشاه بيايد و وعده داد كه صد هزار دينار ديگر به او تسليم خواهد كرد ، بقراط در پاسخ گفت : « من فضيلت را به مال نمىفروشم » و در روستاهاى يونان به درمان رايگان فقيران مىپرداخت و نيز مىگفتند كه پزشك واقعى بايد فقر با حلال را بر ثروت با حرام ترجيح دهد ؛ زيرا ، ذكر جميل كه باقى مىماند بهتر از مال نفيس است كه فانى مىگردد ، مال نزد سفيهان و جاهلان فراوان يافت مىشود ولى حكمت است كه آن را فقط نزد اهل فضل و كمال مىتوان يافت . و چون امر پزشكى در ارتباط با جان و زندگى مردمان بوده ، پزشك ضامن و مسئول شناخته شده و پيغمبر اكرم ( ص ) فرموده است : « كسى كه به حرفهء پزشكى بپردازد درحالىكه دانش آن را پيش از آن نداشته است ضامن و مسئول است » . از اين جهت ، به امتحان پزشكان و بازشناختن پزشكان از پزشكنمايان و حسبت پزشكان اهميت فراوانى داده شده است . در آزمايش پزشكان كتابى تحت عنوان فى محنة الطبيب و در شناسايى پزشكنمايان كتابى به نام فى مخاريق المشاتين به وسيلهء رازى نوشته شده و در كتابهاى مهم حسبت مانند معالم القربة فى احكام الحسبة قرشى ، و نهاية الرتبة فى طلب الحسبة شيزرى فصلى دربارهء شرايط پزشك و بازرسى پزشكان و مجازات پزشكان متخلف و پزشكنمايان آمده است .
با توجه به اهميت و گستردگى سابقهء علوم پزشكى و فنون وابسته به آن در جهان اسلام عموما ، و كشور ايران خصوصا ، ضرورت نشر دائرة المعارف تاريخ پزشكى كه در آن همهء ابعاد موضوع مورد تحقيق و بررسى قرار گيرد احساس مىشد كه در آن مجموعه دانشمندان بزرگ و كتابهاى ارزنده و
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 399
مساهمون: مهدى محقق
ص٣٩٩