وسيلهء علاج نباشد و ضرورت آن را اقتضا نكند بهجز افزودن بر درد نتيجهاى ندارد و همان است كه غزالى دربارهء آن گفته است : « فالإحراق بالنّار جرح مخرّب للبنية . » « 11 »
على بن عباس مجوسى اهوازى مىگويد كه درمان به وسيلهء كىّ در جاهايى از بدن مورد نياز است كه رطوبت بدخيم بر آن غلبه يافته باشد و داروهاى خشككننده و سوزاننده در آن مؤثر نباشد ، كه در اين صورت به آتش توسل جسته مىشود كه خشككننده و سوزانندهتر از آن چيزى نيست « 12 » .
ابن سينا مىگويد كه « كىّ » براى جلوگيرى از انتشار فساد در بدن و تقويت اعضا و تحليل مواد فاسده و بازداشتن از خونريزى سودمند است . « 13 » همو در ارجوزهء خود گويد :
و كلّ ما تكويه فى الابدان * فهو لقطع الدّم من شريان
و من عروق بترت كبار * أعيا الطّبيب ، دمهنّ جار « 14 »
خلف بن عباس زهراوى پس از آنكه موارد سود و زيان كى را برمىشمرد مىگويد كه برترى درمان با داغ كردن بر درمان با دوا اين است كه سرعت بهبود و قوت فعل و شدت سلطان در داغ كردن بيشتر است ، و او داغ كردن با ابزار زرين را بر ابزار آهنين ترجيح مىدهد . « 15 » زهراوى در مورد تعبير « آخر الدّواء الكّى » مىگويد : « عامهء مردم از اين جمله چنين دريافت مىكنند كه پس از داغ كردن ديگر دارويى سودمند نيست ، درحالىكه چنين نيست بلكه معنى جمله اين است كه اگر داروهاى گوناگون به كار برده شد و سودمند نيفتاد آنگاه بايد به آخرين درمان متوسل شد كه داغ كردن باشد » « 16 » .
زمخشرى اصل اين تعبير را به لقمان بن عاد منسوب مىدارد و داستانى را هم در بيان مأخذ آن نقل مىكند و سپس ، مىگويد كه كسى كه اين تعبير را به صورت « آخر الدّاء الكّى » نقل كرده است آن را مثل مىآورد براى اعمال خشونت با دشمنان ، زمانى كه نرمى و مدارا با او سودى نداشته باشد « 17 » .
سنت درمان با داغ كردن كه امرى مربوط به پزشكى بوده در ادب عربى و فارسى به صورتهاى گوناگون انعكاس يافته است كه براى نمونه مواردى از آن نقل مىشود :
محمد بن ابى بكر رازى صاحب مختار الصّحاح در كتاب الامثال و الحكم خود بيت زير را
هامش
( 11 ) . احياء علوم الدين ، غزالى ، ج 4 ، ص 286 .
( 12 ) . كامل الصناعة الطبية ، ج 3 ، ص 493 .
( 13 ) . القانون ، ابن سينا ، ج 1 ، ص 219 .
( 14 ) . الارجوزة الطبية ، ابن سينا ، ص 97 .
( 15 ) . التصريف لمن عجز عن التأليف ، صص 14 - 15 .
( 16 ) . مأخذ پيشين ، ص 13 .
( 17 ) . مستقصى الامثال ، زمخشرى ، ج 1 ، ص 5 .