گزارش يكى از تعبيرات پزشكى در شعر حافظ
به صوت بلبل و قمرى اگر ننوشى مى * علاج كى كنمت « آخر الدّواء الكىّ » « 1 »
تمدن درخشان و فرهنگ غنى اسلامى ، از طرفى علم و دانش را از همهء اقطار جهان به خود جذب كرد ، و از طرفى ديگر بهصورتهاى مختلف و گوناگون آن را در دسترس مسلمانان قرار داد كه يكى از آن صورتها انعكاس مطالب و تعبيرات علمى در شعر و ادب فارسى است . شاعران ما كه در بستر علوم و گهوارهء معارف اسلامى پرورش يافته بودند هنگام تعبير از اهداف شعرى خود به ادنى ملابست و مناسبتى ، اشاره به پارهاى از مطالب و اصطلاحات و تعبيرات علمى مىكردند كه دانشمندان و استادان شركتكننده در اين مجلس شريف هريك مستقيم و يا غير مستقيم به آنها اشاره خواهند كرد ، و نگارنده را مجال آن نيست كه همهء موارد اشارهء حافظ به الفاظ و تعابير مربوط به امر پزشكى را در اين گفتار بياورد و از ميان آنها عبارتى را برگزيده كه در زبان عربى به صورت مثل به كار رفته و نويسندگان و شاعران عربى و فارسى به مناسبتى در آثار خود آن را به كار بردهاند و اين همان است كه حافظ آن را در پايان مطلع غزل ياد شده به صورت « آخر الدّواء الكىّ » يعنى « داغ كردن آخرين درمان است » آورده است .
كلمهء « كىّ » در زبان عربى بهمعنى داغ كردن و تيز نگريستن به كسى و گزيدن كژدم آمده است « 2 » و معنى نخستين كه از معانى ديگر معروفتر است در قرآن كريم ديده مىشود : « يوم يحمى عليها فى نار جهنّم فتكوى بها جباههم و جنوبهم و ظهورهم » « 3 » ؛ يعنى ، « روزى كه آتش دوزخ بر زر و سيم
هامش
( 1 ) . ديوان ، حافظ ، به اهتمام محمد قزوينى و قاسم غنى ، ص 298 .
( 2 ) . تاج المصادر ، بيهقى ، تصحيح و تحشيه و تعليق هادى عالمزاده ، ج 1 ، ص 196 .
( 3 ) . سورهء توبه ( سورهء 9 ) ، آيهء 35 .