حديث و كلام بودند نسبت به وحى مىدادند . البته مسائل ديگرى نيز در كتاب طب روحانى رازى هست كه رازى در آنها عقايد خاص خود را ابراز داشته است - از آن جمله مسئلهء اعتدال و مسئلهء لذت و الم . رازى از لذت تحليل خاصى كرده است كه دانشمندان اسلامى مخالف با او بودند . او با تعريفى كه از براى لذت كرده مسائل زندگى و كيفيت برخوردارى از زندگى را توجيه نموده و همچنين او در مسئلهء نفس عقيدهء خاصى دارد كه مورد مخالفت دانشمندانى همچون حميد الدين كرمانى قرار گرفته است .
او فصلى از همين كتاب را دربارهء عشق قرار داده و در آغاز آن چنين گويد : « مردان والاهمت و بزرگنفس اين بليه از طبائع و غرايزشان دور است ؛ زيرا ، براى اينگونه مردمان چيزى سختتر از خضوع و خشوع و اظهار احتياج و نياز نيست . آنان وقتى مىانديشند كه عشاق دچار اينگونه سرگشتگيها بايد بشوند از اين ورطه خود را بر كنار مىدارند و اگر هم بدان مبتلا گردند مىكوشند كه بردبار باشند تا آنكه هوا از دلشان بهدر رود و همچنين است حال آنان كه گرفتار كارهاى مهم و مشاغل ضرورى دنيوى يا دينى هستند . اما ، مردان مخنث و زنصفت و فارغ البال و نعمت پرورد ، آنان كه جز ارضاى اميال و اطفاى شهوات هدفى ديگر در دنيا ندارند و نرسيدن به آن را اندوه و بدبختى به شمار مىآورند ، از اين بليه به آسانى نمىرهند ، بر خصوص اگر بيشتر به داستانها و روايات عشقى نظر افكنند و گوش به آهنگهاى خوش و الحان نيكو فرادهند » .
من بسيار متأسف هستم از اينكه وقت من نه تنها تمام شد بلكه بيشتر از آنچه مىبايد صحبت بكنم ، صحبت كردم . من مىخواستم دربارهء كتاب طب روحانى رازى به تفصيل بحث كنم و افكار اخلاقى آن فيلسوف را تحليل نمايم ؛ متأسفانه وقتى باقى نمانده اميدوار هستم كه فرصتى پيش آيد كه سخنان خود را دربارهء طب روحانى رازى به پايان رسانم و كتابهاى سيرت فلسفى و علم الهى و لذت و هيولا و زمان و مكان او را كه حاوى مهمترين افكار فلسفى و عقايد جهانشناسى رازى است مورد تحليل قرار دهم .
از خانمها و آقايانى كه تحمل استماع سخنرانى ناچيز حقير را فرمودند سپاسگزارى مىكنم و از اينكه بيشتر از آنچه وقت تعيين شده بود صحبت كردم عذر مىخواهم .
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 333
مساهمون: مهدى محقق
ص٣٣٣