ترجمهء رسالهء ابو ريحان
اين رسالهاى است از شيخ حكيم ، فاضل معظم ، ابو ريحان محمد بن احمد بيرونى - خداوند خاك او را پاك و روان او را پاكيزه گرداناد - در فهرست كتابهاى محمد بن زكرياى رازى .
يادآور شدى - پيوسته يادآور و به يادآورى ياد شده باشى - كه تو به فراگيرى زمان محمد بن زكريا بن يحيى « 1 » رازى « 2 » مشتاق ، و به آگاهى بر شماره و نامهاى كتابهايى كه او ساخته است مايل هستى ، تا بدان وسيله به جستن آنها راهجويى ؛ و نيز چون قريحهء فراوان و هوش سرشار او و رسيدنش به نهايت پايهء علم براى تو مسلّم شد برانگيخته شدى تا بدانى كه چهكسى نخستينبار به دانش پزشكى پرداخته و آن را استنباط كرده است ، و اين هرچند كه بحثى خبرى است ولى تو به كشيده شدن به اين موضوع كارى شگفت ننمودى .
اسحاق بن حنين ترجمان « 3 » مقالهاى در تاريخ پزشكان « 4 » مشهور و بزرگ يونانى كه ابداع اصول و
هامش
( 1 ) . نام جد رازى يعنى « يحيى » تا آنجا كه نگارنده اطلاع دارد فقط در اين رساله ديده مىشود .
( 2 ) . رازى منسوب به « رى » است كه در كتيبههاى هخامنشى به صورت رگا( Raga )به كار رفته و در يونانى به صورت راگس( Payns )ديده مىشود .R . G . Kent , Old Persian , PP . 122 , 205مقدسى در احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، ص 36 مىگويد : « آنان كه به شهرهايى نسبت دارند كه در نام نسبى آنان « زا » به « يا » پيوسته مىگردد مانند « رازى » ، « مروزى » ، « سجزى » زيرك و باهوش هستند » .
( 3 ) . ابو يعقوب اسحاق بن حنين بن اسحاق العبادى همچون پدرش زباندان و مترجم فصيح بود . او بيشتر آثار فلسفى ، خاصه كتابهاى ارسطو ، را ترجمه كرد و ابن ابى اصيبعه كتابهاى زير را از اسحاق بن حنين نقل كرده است :
1 . كناش الخف ، 2 . كتابى كه در آن از آغاز علم طب ياد كرده و نام جماعتى از حكيمان و پزشكان را آورده است ، 3 . داروهايى كه در هر مكانى موجود است ، 4 . اصلاح داروهاى مسهل ، 5 . اختصار كتاب اقليدس ، 6 .
كتاب المقولات ، 7 . كتاب ايساغوجى كه مدخل علم منطق است ، 8 . اصلاح جوامع اسكندرانيين ، 9 . شرح جالينوس بر كتاب الفصول بقراط ، 10 . كتاب نبض به روش تقسيم ، 11 . مقاله دربارهء چيزهايى كه مفيد صحت و حفظ و بازدارندهء فراموشى است ، 12 . كتابى مختصر در داروهاى مفرد ، 13 . كتابى كه دربارهء فن درمان با ادوات آهنين است ، 14 . آداب و نوادر فلاسفه ، 15 . مقالهاى در توحيد .
اسحاق بن حنين در ربيع الاول سال 298 درگذشته است . براى آگاهى از شرح احوال و آثارش رجوع شود به فهرست ، ابن نديم ، ص 530 ؛ اخبار الحكماء ، ابن القفطى ، ص 80 ؛ عيون الانباء ، ابن ابى اصيبعه ، ص 275 ؛ صوان الحكمه ، سجستانى ، ص 280 .
( 4 ) . تاريخ الاطباء و الفلاسفهء اسحاق بن حنين ، در مجلهء ورينز( Oriens )، شمارهء 1 ، ج 7 ، در سال 1954 م . ، همراه با ترجمهء انگليسى آن به وسيلهء فرانز رزنتال ، چاپ شده است و ترجمهء فارسى آن به وسيلهء نگارنده در همين كتاب آورده خواهد شد .