و ابتداى ماه چهارم به دليل عصبدار شدن اندامها ، حركت جنين آغاز مىشود و زن باردار در ماه چهارم حركت جنين را كاملا احساس مىكند . و معمولا جنين دختر زودتر از پسر حركت را شروع مىكند . ضربان قلب جنين از ابتداى ماه چهارم آغاز شده و كاملا شنيده مىشود . دكتر « فلك الجعفرى » دربارهى اولين ضربان قلب مىگويد : « يكى از اساتيد مصرى تصميم گرفت اولين ضربان قلب جنين را ضبط كند . و هنگامى كه صداى اولين ضربان قلب از ضبط صوت پخش شد ، فرياد زد : اينجا خداست ، يعنى اينجا جايگاه قدرت پروردگار است . »
هنگامى كه ترشحات تخمدان كفاف تغذيه جنين را ندهد ، جفت مستقلا ترشح هورمونهاى لازم و مورد نياز جنين را آغاز مىكند . زيرا نياز جنين بسيار بيشتر از مقدارى است كه تخمدان ترشح مىنمايد .
در اين مرحله رشد جنين سرعت بيشترى به خود مىگيرد . همانطور كه گفته شد ، وزن جنين در پايان ماه سوم حدود 55 گرم و طول آن ( 10 ) سانتىمتر است ولى در پايان دورهى باردارى وزن آن به حدود 3250 گرم و طول آن به 50 سانتىمتر مىرسد .
و در اين فاصله شكل ظاهرى آن كامل شده و رنگ پوستش قرمز و چروكيدگيهاى آن بر طرف شده و موهاى بدنش مىريزد . پلكها باز و ناخنها كامل مىشوند و . . .
با بيان خلاصه و سريع اين مرحله مشاهده مىكنيم كه مضغه تكامل يافته و ابعاد تازهاى پيدا كرده است .
قدرت تحرك به دست آورده و اين كار را از نخستين ضربان قلب كه بدون وقفه آن را ادامه خواهد داد ، آغاز مىنمايد . قرآن پس از بيان مراحل خلقت جنين به اين مرحله نيز اشاره نموده است :
ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ
شايد آگاهترين فرد به اين مرحله و حتى بيش از پزشكان ، مادرى است كه با اوّلين حركت جنين ، چيزى را در درون خود احساس مىكند كه از قبل وجود نداشته است . احساس مىكند كه روح ديگرى در اعماق او به وجود آمده ، و از اين بابت احساس آرامش و رضايت نموده ، خندهى شادى بر چهرهاش مىنشيند ، و هرگاه حركت جنين به تأخير افتد ، نگران و دلتنگ خواهد شد .
و بالاتر از اين ، دانشمندان پى بردهاند كه جنين در اواخر دوران باردارى قادر به شنيدن مىباشد . و نخستين صدايى كه گوشهاى او را نوازش مىدهد صداى ضربان قلب مادر اوست ، يعنى زيباترين و گوشنوازترين صداى دنيا ، و بدينطريق محبت و مسؤوليت بين مادر و فرزند شكل مىگيرد ، و اين در حالى است كه مادر در خستگى و رنج بسر مىبرد . از اين روست كه قرآن در سورهى لقمان مىفرمايد :
وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ
« 1 »
اكنون كه مراحل خلقت بديع و شگفتانگيز خود را شناختيم ، آيا موقع آن نرسيده است كه قدر و منزلت خالق خود را شناخته ، شكر او را به جاى آوريم و از درگاهش تقاضا كنيم كه در مقابل اين همه عظمت به ما وقار و فروتنى عنايت فرمايد ؟ . . . .
ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً * وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً
« 2 »
هامش
( 1 ) . « و ما به انسان سفارش كرديم كه در حق پدر و مادر نيكى كن . خصوصا مادر كه چون بار حمل فرزند برداشته تا مدت دو سال كه طفل را از شير بازگيرد و هر روز رنج و ناتوانيش افزوده شده است ، بسيار نيكى كن . نخست شكر من كه خالق ، آنگاه شكر پدر و مادر را به جاى آر كه بازگشت خلق بسوى من خواهد بود . » ( لقمان / 14 ) .
( 2 ) . « چرا شما مردم خداى را به عصمت و وقار ياد نمىكنيد ؟ و حال آنكه او شما را ( از نطفهاى ) به انواع خلقت و اطوار گوناگون بيافريد . » ( نوح / 14 - 13 ) .