و در نتيجه به تكرار و توضيح بيشترى نيازمند است و ثانيا انسان در بعد نفسانى بيشتر دچار مشكل مىشود چون خداوند او را با صفات و ويژگىهاى اكتسابى و سرشتى ظلوم ، ( 34 ابراهيم ) جهول ، ( 72 احزاب ) عجول و يئوس ، ( 11 و 83 سورهى اسراء ) هلوع و ناشكيبا و جزوع يا نگران و منوع يا بخيل ( 19 - 20 و 21 سورهى معارج ) و كفور ( 66 حج ) و كنود يا ناسپاس ( 6 عاديات ) و . . . نمايانده است ، لذا تربيت و ارشاد وى در جهت ايجاد رفتارهاى مناسب و تعالىبخش يا تغيير صفات نامطلوب سرشتى ره نمودهاى تفصيلى زيادترى را طلب مىكند كه در قرآن آيات بسيارى در اين زمينه ذكر شده است ، در حالى كه چون ساختار جسمى آدمى اولا در حد بالايى با مكانيسمهاى خودكار اداره مىشود و علاوه بر آن از پست و بلنديهاى نفسانى به دور است لذا آيات ارشادى اين زمينه نسبت به مسائل اخلاقى اعتقادى رقم كمترى را در بر گرفته است ، از آن جمله مىتوان آيات مربوط به تغذيه را نام برد ، آياتى كه در آنها خداوند مواهب رنگارنگ غذايى را براى بشر يادآورى كرده و او را به شناخت نعمت و شكر منعم فراخوانده است و حدود حليّت و حرمت غذاها را هم به وى نمايانده و احكام مربوط به كم و كيف اكل و شرب و چگونگى روا يا ناروا را نيز براى مردم تعيين و تبيين كرده است .
از جمله نمونههاى مواد خوراكى كه در دو آيه از سور مكى ( انعام و نحل ) و دو آيه از سور مدنى ( بقره و مائده ) از آنها نام برده شده غذاهايى است كه مصرف آنها براى انسان زيانهاى جسمى ، روانى و يا اخلاقى دارد لذا از نظر بهداشت تغذيه شناخت آنها اهميت و ضرورت خواهد داشت . و به نظر مىرسد ترتيب نزول آيات مذكور چنين باشد كه ابتدا آيهى 115 سورهى نحل / 16 به صورت كوتاه و فشرده با خطاب عليكم يعنى « شما مردم » مطلب را عنوان كرده سپس در آيهى 145 سورهى انعام / 6 با تفصيل بيشتر همان مطلب ذكر شده است و پس از آن در آيهى 173 سورهى بقره / 2 بار ديگر موضوع را يادآورى كرده و سرانجام در آيهى 3 سورهى مائده / 5 به تفصيل بيشتر مطالب قبلى را تأكيد و تكميل نموده است .
ترجمهى اين آيات به صورت كامل از تفسير نمونه و تفسير آنها به نحو گزينشى از همان تفسير است .
1 -
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ . . . .
« 1 » ؛ « خداوند بر شما بندگان فقط مردار و خون و گوشت خوك و آنچه را به نام غير خدا ذبح مىكنند حرام كرد و از همين حرامها نيز اگر كسى مضطر و ناچار شود بدون آن كه قصد تجاوز و سرپيچى از دستور الهى داشته باشد اگر به قدر ضرورت تناول كند خداوند البته غفور و مهربان است . »
2 -
قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
« 2 » ؛
« اى پيامبر بگو در احكامى كه به من وحى شده چيزى را كه براى خورندگان طعام حرام باشد نمىيابم جز آنكه گوشت مردار باشد يا خون ريخته يا گوشت خوك كه پليد است و يا حيوانى را كه بدون ذكر نام خدا از روى فسق ذبح كنند و از همين حرامها نيز هر گاه كسى مضطر و ناچار باشد به شرطى كه قصد تجاوز و سرپيچى از فرمان خدا را نداشته باشد و به قدر ضرورت صرف كند ، خداوند او را خواهد بخشيد كه او بسيار بخشنده و مهربان است . »
هامش
( 1 ) . نحل / 115 .
( 2 ) . انعام / 145 .