گرديده ، بهطورىكه بخشى از تأليفات و آثار بهجامانده از بزرگان اين مكتب به بررسى علل و درمان نازايى اختصاص يافته است كه البتّه اصول تشخيص و درمانى آن ، از روشها و شيوههاى خاص اين مكتب متابعت مىنمايد .
حكيم سيد اسماعيل جرجانى ( 531 - 435 ه . ق ) در باب دوم از جزء دوم در گفتار بيستم كتاب ذخيرهى خوارزمشاهى به مبحث نازايى با عنوان " بار نگرفتن زنان " پرداخته است و به شيوهى مرسوم ابتدا اسباب بار نگرفتن كه در واقع همان اتيولوژى بيمارى است را بيان مىكند ( جدول 1 - 5 ) .
در مقايسه بين اسباب بار نگرفتن كه از سوى جرجانى مطرح شده ( جدول 1 - 5 ) ، با علل نازايى كه در طب جديد مطرح شده است ( جدول 2 - 5 ) چند نكته قابل توجه ديده مىشود :
نخست اينكه در طب جديد ، اتيولوژىها بهطور عمده به دو دسته عوامل مردانه و عوامل زنانه تقسيمبندى مىشوند و در بررسى هر گروه ، به خصوص عوامل زنانه ، هر قسمت از دستگاه زايشى بهطور مجزا مورد بررسى قرار مىگيرد . جرجانى علل نازايى را به 3 گروه عمده شامل مشكلات مربوط به آلات تناسلى ، مادّه ( مادّهى بارورى يعنى تخمك و اسپرم ) و مبادى ( منشا پيدايش مادّهى بارورى ) تقسيم كرده است و در هر گروه به مشكلات ناشى از زن و مرد بهطور جداگانه و يا علل مشترك در هر دو اشاره مىنمايد . به عبارتى جرجانى علاوه بر مد نظر قرار دادن فاكتورهاى مردانه و زنانه در تقسيمبندى اتيولوژى نابارورى و نازايى ، بهگونهاى اين تقسيمات را به كل بدن ربط داده است و چنانكه شيوهى طب سنّتى يعنى " كلنگرى " اقتضا مىكند ، به شكل جامعى اين پديده را مورد بررسى قرار مىدهد .
مرورى بر تاريخ و مبانى طب سنتى اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 143
مساهمون: اردكانى
ص١٤٣