سعيد احمد مار هروى در آثار خيريه مىنويسد كه در هند اسلامى در نقاط مختلفه مثل مالوه و آگره و سورت و احمدآباد چندين بيمارستان خيريه برپا گرديده بود « 1 » . آثار اين مريضخانهها تا امروز در بيشتر نقاط پاكستان و هند وجود دارد « 2 » .
اين نكته قابل ذكر است كه گذشته ازين بيمارستانها در آن زمان عموما مطبهاى پزشكان نامى نيز مانند مريضخانههاى خيريه بودند و در آنها درمان و معالجه مريض خان مفلس و بىپول رايگانى انجام مىشد دوا هم رايگان مىدادند . و اين روش امروز هم در پاكستان و هند در مطبهاى بعضى از پزشكان معروف ادامه دارد .
اين نوعدوستى بعضى اطباء در ايران هم جريان داشت چنان كه ميرزا ابو طالب اصفهانى را كه در قرن دوازدهم هجرى پزشك خصوصى نادر شاه بن شاهرخ بن رضا قلى ميرزا بن نادر شاه بود ، اين معمول بود به بيماران تهيدست نه تنها ادويه رايگان مىداد بلكه برايشان خوراك هم تهيه مىكرد . چنان كه مؤلف مطرح الانظار مىنويسد :
« ضعفاء و فقرا را از مال مختص خود دوا و غذا مىداد « 3 » » .
در هند اسلامى روش حكيم على گيلانى نيز همينطور بود . وى هر سال تقريبا شش هزار روپيه دارو رايگان به بيماران مفلس مىداد .
دربارهء نجم الدين محمود بن صاين الياس شيرازى كه طبيب قرن هفتم هجرى بود صاحب پزشكان نامى پارس مىگويد :
هامش
( 1 ) - آثار خير ، ص 49 .
( 2 ) - دكتر محمد زبير صديقى در كتاب خود عكس آثار و مبانى يك شفاخانهاى كه در سال 1595 م در حيدرآباد دكن تأسيس گرديد ، چاپ كرده است - رجوع شود بمقدمه ستديزان اريبك ايندپرشن ميديكل لتريچر( Studies in Arabic and Persian - ( Medical Lterature( 3 ) - مطرح الانظار مجلد اول ، ص 126 .
( 4 ) - مآثر الامرا مجلد اول ، ص 569 .