شخصيت الهى و انسانى خود را تحقق داده و در سايهء حقايق معنوى به خاطر اينكه عبدى آفريدهشده آخرتش را آباد نمايد ، بايد گفت : انسان با همه وجود به عبادت و بندگى نسبت به خداى بىنياز ، نيازمند و محتاج است نه خدا به عبادت بندگان نيازمند است ، پس اساس آفرينش انسان از سوى خدا ارادهء عالمانه و حكيمانه و رحيمانه و عاشقانه اوست نه نيازش به عبادت مشتى خاك متحرك بدون توجه به كنه عبادتشونده .
بحث :
دربارهى آفرينش انسان ، آيات قرآن ، از جهاتى ، اختلافاتى دارد . برخى از اين آيات در مورد آفرينش نخستين انسان است . طبعا هنگامى كه مبدا نخستين انسان روشن شد ، مبدا وجود همهى انسانهاى ديگر نيز از جهت تاريخى روشن مىشود . يعنى اگر بگوييم آدم از گل آفريده شده است ، صحيح است كه بگوييم همهى انسانها از خاك آفريده شدهاند .
برخى آيات تنها در مورد شخص حضرت آدم است و برخى ديگر ممكن است كليت داشته باشد و در مورد همهى انسانها به كار رود :
*
« إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ * فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ »
( حجر / 28 و 29 )
*
« إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ * فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ »
( ص / 71 و 72 )
كاملا روشن است كه شخص خاص يعنى حضرت آدم منظور است زيرا در آنجا كه ابليس مىگويد :
« لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ »
اگر همهى انسانها منظور بودند ، ديگر
« ذُرِّيَّتَهُ »
نمىگفت . همينطور است وقتى مىفرمايد :
*
« إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً »
( بقره / 30 ) انسان از چه آفريده شده است ؟ هنگامى كه قرآن ، مبدا پيدايش انسان را ذكر مىكند ، يك جا مىفرمايد از آب خلق كرديم :
« وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً »
( فرقان / 54 )
جاى ديگر مىفرمايد از آب جهنده :
« خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ »
( طارق / 6 ) جايى ديگر از نطفه و . . . ولى وقتى دقت كنيم مىبينيم ، اختلافى در بين نيست : نطفه و ماء دافق و ماء ، همه « آب » است و قابل جمعند و هريك از جهتى اطلاق شده است . مىتوان گفت كه : « ماء » در اين موارد ، به