ديگر به تركيبات ثابت و پايدار تبديل مىگردد ، لذا ماده عالى به تدريج در خاك زياد مىشود ، مواد حاصل از تخريب سنگها ، مخلوط با مواد آلى تجزيه شده و تجزيه نشده ، موجودات زنده « خاك » را تشكيل مىدهند ( 43 ) .
بنابراين خاك قسمت سطحى پوسته زمين است كه بر اثر عوامل مختلف فيزيكى ، شيميايى و حياتى به وجود مىآيد .
خاك به عنوان ماده اوليه خلقت و همچنين جايگاه نهايى بدن ، از عناصرى است كه تقريبا همه نيازهاى مادى انسان را در خويش نهفته داشته و آنها را به او مىرساند . از طرف ديگر در موارد مهمى مانند تطهير مىتواند جايگزين آب و عوامل پاكى و آمادگى انسان براى انجام فرامين دينى شود . خاك سجدهگاه انسان است .
پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود : « كسى كه زمين مردهاى را احيا كند از آن اوست » ( 44 )
خداوند حكيم در آيه 10 سوره الرحمن مىفرمايد :
وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ
يعنى :
« و زمين را براى خلايق آفريد » و نيز در آيه 29 سوره بقره مىفرمايد :
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً
« اوست خدايى كه همه آنچه را در زمين وجود دارد براى شما آفريد . »
منابع طبيعى از جمله خاك از مصاديق بارز و آشكار نعمتهاى الهى و مواهب خدادادى است ، بنابراين انسان وظيفه دارد در حمايت ، احياء و آبادانى آن نهايت دقت و كوشش را بنمايد تا شكر نعمت را به جا آورد .
دين اسلام دستورات كامل و برنامههاى جامعى در اين موارد دارد .
از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده كه فرمود : ( تحفظوا من الارض فانها امّكم ) « 1 »
يعنى : « از زمين ( آب ، خاك و آنچه در آن است ) حفاظت كنيد ، به درستى كه آن
هامش
( 1 ) . ميرزا حسن نورى ، مستدرك الوسائل ، چاپ دوم ، 1408 ، ص 295 .