و تاريكى چشم و گرانى سر و كمى اشتها و قلق و كرب عارض شود و بسا باشد كه به سبب حدت منى موجب تب و وسواس سوداوى و خفقان و تنگى نفس گردد و به علت تصاعد ابخرهء رديّه كه به دلودماغ مىرسد حالتى مثل اختناق رحم كه عارض زنان مىگردد ، عارض مىشود .
و بعد از مزاج دموى ، صاحب مزاج گرم و خشك صفراوى اليق است به مباشرت نسوان ، و لكن هرگاه اعتدال را مرعى ندارد ضرر اكثار و افراط در او زياده از دموى است كه موجب خشكى و لاغرى بدن و ضعف بصر و فرورفتن چشمها و خفقان است .
بسا باشد كه مورث دق و سل و ذبول گردد .
و صاحب مزاج سرد و تر را موجب اطفاء حرارت غريزى است و اعضاء را سست مىكند و باعث ضعف معده مىشود بايد مباشرت كمتر نمايد كه مضرتهاى بسيار دارد و در مزاج سوداوى سرد و خشك موجب ضعف قلب و كبد و دماغ و لاغرى و خشكى و امراض يابسه و سينه و درد مفاصل عارض مىگردد و اگر اكثار نمايند بدن را به غايت لاغر و احداث تشنج مىكند پس سزاوار اجتناب يا كمتر مرتكب شدن است .
پس محقق شد كه كثرت و قلت جماع به محض خيال نيست بلكه تابع مزاج است و شناختن امزجه و قوّت و ضعف آن در جميع مراتب و رعايت سن و فصل و ساير ملزومات آن موقوف به رجوع طبيب حاذق است كه مشخص كند و تكليف هر مزاج را معين نمايد چون بقاى نوع انسان موقوف بر توالد و تناسل است و آن بدون اجتماع ذكور با « 1 » اناث به وجه مخصوص متحقق و متصوّر « 2 » نمىگردد لهذا لازم است كه بيان نموده شود كه كدام وقت نافع و در چه حال مضر [ است ] .
هامش
( 1 ) . ب : و
( 2 ) . ب : به وجه مخصوص و مصور