شستن و پاك كردن موضع بر آن استعمال كنند .
و چون اين همه تدابير به كار برند و مرض را فائده نشود و از بستن دستها از بغل محكم و ماليدن اطراف و نشاندن مريض به آب سرد در گرما و به هوا در سرما و نوشانيدن آب سرد و ريختن عصارات بارد سرد كرده بر شكم و اشربهء حابسه مثل رب حصرم و رب ريباس و مانند آن بر برف سرد كرده چاره نباشد .
[ صاحب كامل ]
صاحب كامل گويد كه علاج ذوسنطارياى كبدى مشكل است و كمتر از آن سالم ماند و اين به سبب قلت معرفت اكثر اطبا بود به ضعف جگر و به سببى كه از آن ضعف كبد حادث شده باشد چنانچه در قول جالينوس است كه اكثر ذوسنطارياى كبدى حادث از ضعف كبد را به سبب بروز خراطه از انصباب خلط حار به سوى امعا جهال اطبا قرحهء امعا پنداشته به علاجش مىپردازند و علاج كبد را مهمل ميگذارند و مريض را هلاك ميگردانند لهذا طبيب را بايد كه در دلائل دال بر امراض جگر نظر بالاستقصا نمايد .
و چون بر وى معلوم شود قصد معالجهء كبد نمايد به چيزهاى مقوى آن و مزيل سوء مزاج از آنكه در علاجات سوء مزاج و جگر و ضعف آن ذكر كرديم
و بعد از آن بدانچه حابس خون و مزيل آفت حادث از آن باشد اخذ نمايد مثل سفوفى كه در آن زرشك و لك مغسول و ريوند و گل مختوم و گل قبرسى و طباشير و مانند آن افتد قرص طباشير قابض در اين باب نافع است .
و اين سفوف نفع بين دارد گل سرخ شش درم زرشك چهار درم لك مغسول تخم حماض هر يك سه درم فوه طباشير صندل سفيد نشاسته صمغ عربى زعفران هر واحد دو درم ريوند چينى يك نيم درم همه را باريك سائيده از يك مثقال تا دو درم با رائب آهنتاب يا سنگتاب بخورند .
و اگر بگيرند قرص كهربا و قرص طباشير هر يك نيم مثقال و به رب سيب چاشنىدار يا به آب انار و قدرى آب خرفه يا به آب زرشك يا به رب ريباس بخورند نافع بود .
و كذلك سائر ادويهء نافع نفث الدم چون به ادويهء نافع سوء مزاج حار كبد و ضعف آن مخلوط سازند ذوسنطارياى كبدى را نفع بخشد و تضميد جگر به اضمدهء مقويهء آن و به اضمدهء حابسهء دم نمايند .
مثل اين ضماد كه جامع هر دو امر است صندلين هر واحد چهار درم گل سرخ شش درم سماق گلنار هر واحد سه دم گل قبرسى عصارهء لحية التيس هر واحد دو درم همه ادويه را باريك سائيده به آب بارتنگ و آب عصى الراعى و آب برگ گل سرخ و آب شاخ انگور سرشته بر خرقهء كتان ماليده بر جگر ضماد كنند و يا پارچه در آن تر كرده بر كبد گذارند و چون خشك و گرم گردد تبديل نمايند .
[ صاحب حاوى ]
صاحب حاوى گويد كه اسهال الدم گاهى عقب اسهال مفرط به سبب ضعف قوت ماسكه يا به سبب ادويهء سميه حادث شود و آنچه از شكافتن رگ يا گشادن آن باشد علاجش اين است كه هر صباح اسپغول و تخم ريحان و بارتنگ بريان هر واحد يك مثقال صمغ عربى بريان سه مثقال بگيرند و صمغ عربى را سوده با تخمها درست آميخته به روغن بادام يا به روغن گل چرب كنند و در گلاب مبلول كرده بلع نمايند و غذا مزورهء جاورس مقشر و مغز بادام مقشر هر دو بريان كرده و ماكيان يا تيهو دهند .
و يا از قرص كهربا يك مثقال و از قرص طباشير ممسك يك مثقال و از سفوف نشاسته پنج مثقال مبلول به گلاب و ملتوت به روغن گل بدهند .
[ خجندى ]
خجندى گويد كه اين سفوف نافع ذوسنطارياى كبدى است گل سرخ شش درم زرشك چهار درم لك مغسول سه درم نشاسته صمغ عربى هر يك چهار درم زعفران دو دانگ همه را سائيده به دستورى كه در سفوف به قول صاحب كامل گذشت بدهند و نسخه ضماد همان است كه در قول مذكور مسطور شد .
و در اسهال دموى معوى اول قصد سبب فاعل علت نمايند و اگر مانعى نباشد و خون غالب بود فصد فائده كند بعده ادويهء مغريه و ملحمه و مسكنهء وجع و لذع استعمال نمايند مثل سفوف الطين به رب به و رب سيب يا رب حصرم يا رب انار يا رب آس و آن را گلها نافع بود خصوصاً گل مختوم .
و از آنچه نفع بدان نمايد دمالاخوين و صمغ عربى و نشاسته و اقاقيا و عصارهء لحية التيس و طباشير و كهربا و گلنار است .
و گويند كه آنچه در ابتدا اين را نافع است اين است كه به قدر چهار درم صمغ تنها به آب سرد بخورند و كذا بزر ورد به آب بارتنگ .
و اين سفوف بلوط نافع بود شاهبلوط تخم مويز مساوى كوفته بيخته پنج درم با يكى از ربوب مذكوره بدهند .
و اين سفوف سماق مفيد است سماق يك جزو حب الآس خرنوب اناردانه ترش هر يك نيم جزو صمغ عربى گلنار هر يك ربع جزو سائيده پنج درم به رب مذكوره بدهند .
[ جرجانى و ايلاقى ]
جرجانى و ايلاقى مينويسند كه علامت اسهال خون كه از جگر آيد آن است كه در شكم و امعا هيچ درد و آفت نباشد و علامات ضعف ماسكه و سوء مزاج آن ظاهر بود و اسهال يك روز يا دو روز بند شود و باز عود كند .
و هرگاه مرض زياده شود خلط غليظ مثل دردى شراب در اسهال برآيد و علاجش اين است كه گل ارمنى و گل مختوم و گل قبرسى بايد داد .
و اين سفوف الطين نافع بود گل ارمنى طباشير صمغ عربى بريان حب الآس هر يك ده درم دمالاخوين كند هر يك دو نيم درم شربتى سه درم با شربت مورد .
و اين قرص طباشير صاحب اسهال خون را كه با تب بود سودمند باشد طباشير چهار درم گل سرخ پنج درم تخم حامض بريان هفت درم گل ارمنى گل رومى بلوط صمغ عربى بريان هر يك پنج درم حب الآس ده درم نشاستهء بريان هفت درم شربتى مثقال به رب به .
و گاه باشد كه اسهال كبدى دموى مثل دردى شراب