بود و متعفن و كفناك و گمان شود كه خلط سوداوى است و خلاف آن باشد و اين نوع اسهال مردم محروم محرور لاغر را افتد به سبب حرارت شديد و تشنگى كه در سفرها و غير آن كشيده باشند و جگر بدان سبب گرم شود و خشكى غالب گردد و خون غليظ و محترق شود .
و علاجش به تدابير مبرد و نوشيدن آب يخ بر نهار و شربت خشخاش و ماء الشعير سرد كرده و مانند آن بايد كرد .
و گاه باشد كه سبب اسهال خون امتلاى همه بدن باشد و علامات امتلا ظاهر بود .
و علاجش اين است كه اول فصد اكحل گشايند و طعام خفيفتر كنند و اسهال به تدريج بند كنند و آب بارتنگ و برگ خرفه دهند .
و هر كه را به اسهال يا به قى يا از جراحتى يا از بواسير و جز آن استفراغ خون بسيار شود طبع او نرم گردد بهر آنكه جگر ضعيف شود و حرارت عزيزى قلت پذيرد و طعام عضم نشود .
و ايضا اگر سبب ذوسنطاريا گشادن رگى بود كه به قوت طبيعت بگشايد و خون آمدن گيرد آن را بند نكنند .
و چون بيمار ضعيف گردد حبس او نمايند و در اكثر خودبخود بازايستد و صاحب او بدان سبب از امراض صعب خلاص يابد و حبس او به قرص كهربا و قرص گلنار كه در باب قى الدم گذشت و قرص بسد و به ادويه و حبوب كه بهر جنس خون مذكور شد بايد كرد و آنچه غرض باشد از باب مسطور اخذ كنند و به اين تدبيرها اضافه كنند .
و اگر سبب گشادن رگ و اسهال خون رطوبتى باشد كه سر رگها را مسترخى و ضعيف كند به ترياق كبير و فلونياى رومى و فارسى و سنجرينبا علاج كنند .
[ سعيد ]
سعيد گويد كه علاج ذوسنطارياى كبدى به منع مريض از غذا در ابتداى حدوث مرض چند روز اگر قوت مساعدت كند خصوصاً اگر تابع اسهال تب باشد بايد كرد پس اگر سبب موجب مرض سوء مزاج حار باشد و دليل او التهاب و عطش است بايد كه معالجهء آن به نوشانيدن ماء الشعير يا گل ارمنى و طباشير كنند و قرص طباشير و قرص كهربا به رب به دهند و عنايت به تقويت جگر نمايند به تضميد جگر از صندلين و گل سرخ و گل ارمنى و سماق و عصارهء بارتنگ و گلاب و مريض را آب زرشك به سكنجبين سفرجلى سرد كرده و شيرهء تخم خرفه به رب سيب دهند .
و چون تب ساكن شود غذاى مريض به نان مبلول در آب انار ميخوش سازند و امرود و به و زعرور بدهند .
و اگر اسهال خون كبدى تابع سدد عروق كبد باشد و دليل او استفراغ خون غليظ عكر سوداوى است به سبب طول زمان احتراق يا احتقان فضول بايد كه علاج سدد به ادويهء محلله نمايند و از استعمال ادويهء قابضه منع كنند بهر آنكه از تفتيح سدد منع كند و تابع آن عفونت جرم كبد گردد و گاهى اسهال دموى كبدى از ورم جگر حادث شود و دليل او تب و تشنگى و ثقل و تلهب شديد است و علاجش به استعمال مبردات بود و اين هر دو نوع در امراض كبد مذكور شد .
[ خضر بن على ]
خضر بن على گويد كه قطع اين اسهال كه از امتلا يا دفع طبيعت باشد جائز نيست مگر آنكه ضعف محسوس شود و ضرر ضعف قويتر از ضرر دفع باشد .
و اگر در خون كثرت و در قوت احتمال دريابند فصد كنند بعده ربوب قابض مثل رب ريباس و غير آنكه مذكور شد بدهند و ادويهء قاطع در نزف الدم و اشربه و ادويهء قابضه در باب اسهال مسطور شده حسب حال از آن استعمال نمايند .
و اين تدبير جيد استاد من براى اسهال دموى و نزف افواه عروق قلمى نموده بگيرند شربت انجبار دو اوقيه و در آن نيم درم قرص كهربا و يك درم معجون جفت برهم زده بخورند و تنطيل موضع به آب پوست خشخاش و يا آب شاخ انگور و يا آب قرظ و يا آب خطمى نمايند و يا زر ورد به اقماع او و پوست خشخاش و گلنار و شاخههاى انگور و خطمى مقشر پخته نطول بدان نمايند و به عجلت نشف كنند .
و ايضا بگيرند معجون جفت و پوست خشخاش سوده و در شربت بارتنگ آميزند .
و ايضا بگيرند دارشيشعان و قرص كهربا و سائيده در شربت انجبار آميزند و يا بگيرند دو خرنوبه از دمالاخوين و در شربت انجبار آميخته بليسانند .
و اين لعوق نيز از املاى استادى است براى اين مرض صندل مقاصرى و طباشير و مصطكى و دمالاخوين مساوى كوفته بيخته در گلقند شكرى آميخته استعمال نمايند و سندروس حبس خون و اسهال مزمن كند .
و استاد من گفته كه چون با اسهال خون قبض طبيعت بود احتياج افتد به چيزى كه قطع خون نمايد و تليين طبيعت به ازلاق كند و آن مثل اين مطبوخ است خطمى مقشر و تخم كاهو و تخم خيار كوفته و تخم كاسنى كوفته هر واحد سه درم پوست بيخ انجبار يك درم عناب سپستان هر واحد يك وقيه مويز منقى پنج درم جوشانيده صاف كرده شيرخشت ده درم داخل كرده باز صاف نموده شكر دو وقيه آميخته بنوشند و از ترنجبين احتراز نمايند كه آن مدر خون است .
و اغذيه براى اسهال دموى اغذيهء اسهال حار است و سماق عماد آنها در اين باب است و هر مبرز مجفف مثل نان كه آرد آن در سركه سرشته مائل به فطيرى ساخته باشند و مثل عدس مطبوخ كه دو آب او به تبديل كرده باشد و به ترشى غير موذى از سماق و اناردانه ترش كرده باشند يا بدون ترشى بدهند .
و مثل نانخورش معمول از مويز مائل به حموضت و عفوصت مع تخم اناردانه كوفته همراه كعك مجفف در تنور دهند .
و اين تركيب ماء الشعير نافع اسهال دموى خصوصاً كبدى است كشك جو بريان كرده جريش نمايند و به انجبار خشك و اناردانه و خرنوب نبطى بپزند و در آن صرهء طباشير و عصارهء زرشك و اندكى ريوند همه نيم كوفته اندازند