[ نقل شارح گيلانى از مسيحى ]
شارح گيلانى از مسيحى و غيره نقل كرده كه شرب ماء الشعير مبرد و شيرهى تخم خرفه به شربت حصرم يا به رب انار ميخوش يا به رب سيب و شرب آب سرد بر حوامض و سكنجبين سكرى مع سكنجبين سفرجلى نافع است و اغذيه كه به ايشان صلاحيت دارند اهال و قريص بلحوم جدى و ماهى تازه و سكباج بملحم به قر وزير باج معتدل و قرعيه است اگر هضم قوى باشد و لا حصرهيه و مانند آن از آبهاى فواكه حامضه يا ضروره و يا به مثل دراج و كبك و چوزهى مرغ و جدى و حملان شيرخوار و بهترين آنها بچهى مرغ است كه بالطبع مسكن حرارت معده است و بقول نافعه كاهو و كاسنى و كشنيز است .
و اگر حرارت قوى باشد قرص كافور به رب به ميخوش ممزوج به آب بارد است و سكنجبين شكرى و آب انار ميخوش و آلو بخارا مناسب آن است و از آنچه به ايشان صلاحيست دارد دوغ بقر مفروست يا بين قرص كه اصلاح فساد مزاج معدهى حار و اطفاى التهاب و تسكين عطش نمايد طباشير صندل سفيد مغز تخم كدوى شيرين مغز تخم خيارين تخم خرفه هر واحد پنج درم گل سرخ هفت درم كافور يك درم زرشك يا عصارهى او شش عدم گل ارمنى چهار درم به آب خرفه سرشته قرص سازند و يك بار به قدر يك مثقال به دوغ گاو و يك بار به آب غوره و يك بار به آب ترنج و يك بار به رب ريباس بدهند و تضميد معده به مبردات مثل صندل و گلاب و خرفه و آب غلاف و طحلب و كافور و آب پوست كدو نمايند و آلو بخارا و انار و مغز خيار و كدر و شفتالو بخورند .
و اگر با وجود حرارت معده ضعيف باشد و حرارت ساكن شود گلقند شكرى به طباشير و گل سرخ و شربت ليمو و شربت حماض بخورانند .
[ مصنف حاوى صغير و صاحب ترويح ]
مصنف حاوى صغير و صاحب ترويح گويند كه هر صباح سكنجبين ساده صادق الحموضت ده درم و گلاب ده درم و يا رب ريباس يا سيب يا غوره يا نارنج يا ليمو هر چه از اينها حاضر باشد ده درم به گلاب پانزده درم و برف يا جليد بدهند .
و ايضا تاب صادق البرودت قبل طعام و دوغ مع برف نوشيدن مفيد و غذا مزوره تير باريس يا تمر هندى يا آلوى بخار را به مغز بادام و شكر و يا شش دهند و مضيره بهترين غذاى ايشان است .
[ صاحب كامل ]
صاحب كامل گويد كه هرگاه فم معده سوء مزاج حار عارض گردد مريض را آب انار ميخوش و شربت غوره و رب سيب ميخوش بنوشانند و اين سفوف گل سرخ تخم خرفه مغز تخم خيار مغز تخم بادرنگ هر واحد سه درم طباشير صندل سفيد گل ارمنى هر واحد دو درم تخم كشوث زرشك كشنيز خشك در سركه تر كرده خشك نموده هر واحد دو درم و نيم كافور نيم درم عود خاك يك درم باريك سائيده به قدر يك مثقال به آب انار ميخوش و شربت سيب يا رب حصرم بدهند و اين قرص با دوغ استعمال نمايند طباشير ممنوع عربى كتيرا مغز تخم خيار مغز تخم كدو تخم خرفه و رب السوس صندل سفيد هر واحد يك درم كافور ربع درم همه را با يك سائيده طناب اسپغول قرص سازند هر قرص اندام تا شقال و با دوغ گاو به قدر حاجت بخورند .
و ايضا قرص طباشير نين يا قرص كافور به دوغ يا شربت سيب ساده يا به آب ترشى ترنج يا رب ريباس يا رب حصرم با آب انار ميخوش حسب قوت حرارت و ضعف آن بدهند و تضميد فم معده به آب خرفه و آب حى العالم و آب كاسنى و آب كشنيز و آب كاهو و آب عصارهى گل سرخ يا آب عصى الوطى و جرادهى كدو بصندل و گل سرخ و كافور و مانند آن به اندكى سركه خمر و ليف انگور نمايند و غذا به چوزهى مرغ معمول به آب غوره يا آب انار يا آب انبرباريس مع شاخ خرفه و كشنيز تر و خشك و اندك نعناع دهند .
و ايضا سكه باج ماهى هاربى و جوار و معموله به آب انار و آب زرشك بدهند .
[ طبرى ]
طبرى گويد كه علاج سوء مزاج حاد تنقيهى بدن اول به فصد و اسهال است و در معالجهى سوء مزاج بسيط البته استفراغ نشايد مگر در مزاج حاد و سبب اين آن است كه حرارت در معده اگرچه بسيط باشد او مولد فضول و سورث امتلاست پس در اين حالت استفراغ بدن اولى است و بعد از آن بغذائى كه شهوت او بدان ميل نمايد مداوا كنند و اطعمه كه معده حار از آن انتفاغ يابد آن بارد بالفعل و القوة است مثل حصرسيات متخذ از بچهى مرغ كوچك مبرد وزير رياج متخذ از لحوم جدى مبرد و از فواكه سيب خوشبو و امرود وجهى و مغز قيامت و از ادويه رب حصرم رب سيب و رب سفرجل و سكنجبين ساده و تخم خرفه و اسپغول و دوغ گاو تازه و واجب است كه طبيب تفقد مزاج كبد نمايد اگر بر اعتدال نباشد به سوى اعتدال خاص او رو نمايند چه علاج سوء مزاج معده در حالى كه جگر متغير از مزاج خاص خويش باشد كم نفع مىكند و از آنچه در سوء مزاج حار معده باران ضماد مىكنند مثل آب عصى الراعى و جرادهى كدو و برگ بيد و برگ اسپغول و برگ بارتنگ و پست جو مطبوخ به كاهو و كاسنى هست .
و ايضا بمعاب بزرقطونا كه در آن اندك شياف مايشا حل كرده باشند اسفنج تازه يا صوف مغسول آغشته بر معده نهند و مريض را از گرسنگى مفرط منع كنند و نشستن در آب در گرما بر نهار تا كه رياضت و تعب نكرده باشند نافع است و الا بعد از آن موافق نباشد .
[ ايلاقى و جرجانى ]
ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه اسباب سوء مزاج حار معده با تناول طعامها و شرابها و ادويهى گرم باشد و يا مقام در جاى و هواى گرم و در اين بهترين چيزها و دوغ گاوست و آب انار شيرين و پست جو در آب سرد .
و اگر حرارت قوى تر باشد دوغ با طباشير و يا قرص كافور دهند و آب غوره و ترشى ترنج و شربت ريباس و شربت ليمو موافق باشد