يك درم مرواريد بسد هر واحد نيم درم شياف ماميثا صبر هر يك ربع درم در مزاج حار نافع است .
و اگر آب غوره و بلح بجوشانند تا كه غليظ شود و در چشم كشند نيز مجرب است و در ماده بارد بعد تنقيه به حب قوقايا و ايارج جالينوس استعمال سعوطات منقى رأس و دخول حمام هر روز بر نهار و دلك بعد حلق سر و جوزبوا مدام در دهن داشتن و صبح و شام حب الشفا يك يك خوردن و بر طبيخ شلجم و كاه كهنه انكباب كردن و اغذيهء سريع الهضم مخلوط به اشياى هاضم و معجون بنفشه مع گلقند عسلى و شكرى خوردن مفيد است و در هر سه روز وقت شب حب شبيار از ايارج مخمر يك جزو زراوند مدحرج و خبث الحديد فولاد مدبر به سركه و بريان به روغن بادام هر يك ربع جزو مرتب ساخته از دو ثلث درم تا يك درم بخورند .
و اگر مزاج احتمال كند در مقدار بيفزايند و گلنار فارسى روسختج توتياى هندى كحل شلوذى يعنى مغربى از هر واحد يك درم طباشير بريان نيم درم كلس قشور بيضه نيم درم همه را سائيده بحرير بيخته اكتحال نمايند و بساست كه كفايت مىنمايد آن را توتيا و سرمهء اصفهانى به قول جالينوس در اين نوع تنقيه رأس و علاج به شيافات قابضه به اعتدال مثل آنكه از ماميثا و زعفران بسازند و شياف سنبل معجون به شراب صحت بخشد و ادويه كه بهر دمعهء بارد مسطور شد استعمال كنند و كحل دمعه و برود دمعهء برود اسود و حب نافع دمعه و شياف اخضر و ياسمين در اين باب معمول است و شياف اسود و شياف حضض و شياف علائى و شياف نارنج و شياف دهنهء فرنگ و برود جالينوسى و ذرور و سرمه مفيد دمعهء و كحل الجواهر نيز نافع است و نسخههاى آنها در مرض رمد و بياض چشم و نزول الماء ضعف بصر و غيره مسطور است و اكتحال سنبل الطيب مع مازوى سبز نيز مجرب است .
و اگر هليلهء سياه مازو سنبل الطيب پوست هليلهء زرد مساوى به آب سائيده و حب سازند و در چشم كشند و حوالى آن طلا كنند نيز نافع دمعه است و كذا توتياى مغسول ده درم و بسد و هليله زرد و صبر هر واحد يك درم و فلفل نيم درم مجرب و سنگ بصرى يك توله مرچ سياه شش عدد هر دو را كوفته بيخته در تهالى روئين انداخته با پشت كئوره پهول چند روز خوب بسايند تا مثل غبار شود در چشم كشند كه جهت دمعه معمول و بتكدر و حكه نيز مفيد و سنگ بصرى بسد محرق مغسول هليلهء زرد هر يك دو درم صبر سقوطرى فلفل گرد هر يك نيم درم كوفته بيخته در چشم كشيدن مجرب مسيحى است و اكتحال فلفل نمك هندى هر يك يك درم دارفلفل دو درم كف دريا نيم درم سرمه سه وزن همه ادويه بمزاج بارد نافع است .
و گويند كه اگر توتياى معدنى در ميان خرما نهاده بسوزند پس برآورده پنج بار شسته و در سايه خشك نموده پنج درم بگيرند و دانه قاقله كبار پنج درم آميخته اكتحال نمايند در بارد مزاج به صحت نجربه پيوسته .
و اگر فلفل گرد بستانند و پوست سياه آن خراشيده دور كنند پس هموزن فلفل محكوك مغز تخم سرس گرفته سائيده در شهد حب سازند و حاجت به گلاب حل كرده بكشند براى دمعه مجرب و نزول و بياض را نيز مفيد است و توتياى هندى يعنى كهپريه و حكاكه هليلهء زرد مساوى به آب غوره يا آب سماق سائيده خشك كرده باز سائيده كه در دمعه امتلائى و منع رمد و حفظ صحت چشم ستودهء ابن تلميذ است .
و بدانند كه اگر سيلان رطوبت از عروق داخل قحف باشد بعد تنقيه بدن غرغره و تعطيس و تعديل دماغ و تقويت او به اشياى خوشبو و بعد هر دو روز يا سه روز تحليق رأس و تعليق محاجم بر مؤخر سر به عمل آرند .
و اگر سيلان از خارج قحف باشد اضمدهء ناشف رطوبت غبار و آسيا و كندر و غبار او و مر و افيون و آب معصور شوك بر سر ضماد نمايند و همه اشياى قابضه و لزوقاتى كه بر جبهه و شقيقه مىچسبانند او را نافع است .
و اگر سبب دمعه ضعف عضلات چشم باشد به ادويهء مقويهء محللهء رطوبات مثل برود حصرم و باسليقون و روشنائى اكتحال نمايند .
و اگر از ساذج هندى ماميران چينى پوست هليلهء زرد بسد هر واحد يك درم مشك يك دانگ سرمه ساخته در چشم كشند جهت دمعه كه از ضعف عضلات چشم مجرب است و كذا استخوان هليله زرد سوخته نمك هندى و مازو هر سه مساوى در اين باب به تجربه رسيده و كذا توتياى مربى به آب هليله زرد كه هليله مقشر را تا يك هفته در آب تر كرده ماليده صاف نموده در آن توتيا پرورده باشند نافع است .
و اگر توتيا هشت درم سرمه يك درم شادنج مغسول نيم درم اقليمياى طلا چهار دانگ باريك سائيده به آب هليله زرد دو جزو و آب غوره و آب سماق هر يك يك جزو پرورده استعمال نمايند نيز نافع دمعه و مقوى عضلات چشم است و يا اول چشم را اندرون و بيرون به شراب انگورى بشويند پس اندكى صبر در آب مكوه چكانند و از اقاقيا و برگ ماميثا و مكوه سبز مساوى در شراب كهنه ضماد كنند .
و شيخ مىفرمايد كه قانون در علاج دمعه استعمال ادويهء معتدل القبض و التسخين و الطعم است و آنچه از قطع ظفره نباشد در آن توتيا و سرمه و اكحال توتيائى و جميع شيافات و شياف ابيض انزروتى و شياف اصطفطيقان نافع است و آنچه در اين باب بتجربه رسيده اين است كه آب انار ترش يك رطل بجوشانند هرگاه نصف بماند صبر سقوطرى حضض فيلزهرج زعفران شياف ماميثا هر واحد يك مثقال مشك دو دانگ داخل كرده در شيشه سربسته تا دو ماه در آفتاب نگه دارند و به كار برند و كذا دخول حمام بر نهار و مقام در آن و تقطير سركه و آب اكثر در چشم از مجربات است .
انطاكى گويد كه ابتدا به فصد كنند اگر علامات غلبه دم ظاهر باشد و خرم منخرين بعد از آن اسهال طبيعت به مسهل مناسب و صرف عنايت بسوى تنقيه دماغ و تقويت آن به ايارج لوغاذيا اولًا بعده اطريفل كبير يا ايارج اركيغانس يا فيقرا و حب اصطمخيقون و بعد وثوق به تنقيه وضعيات به كار برند و در اين هنگام به چشم نگاه كنند اگر ورم يافته شود ابتدا بتحليل آن نمايند تا از ظهور چيزى كه در چشم باشد منع نكند يا از حبس چيزى كه سيلان او واجب است
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 405
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٤٠٥