رسيدن سياه مىگردد و ساقهاى گياه آن مجوف و اهل هند آن را گرم و تر مىدانند و برگ آن را پخته مىخورند و جهت استسقا و قولنج و رياح نافع مىدانند و قطور سه قطره آب برگ آن در گوش جهت ريش و درد آن نافع امّا در اول وجع عظيم بهم مىرسد پس زايل مىگردد و گويند چون يك برگ آن را با يك برگ جوز ماثل كوبيده حب بندند و به صاحب تب بلغمى بخورانند به يك دفعه زايل گردد و بيخ آن را چون با برگ تانبول بخورند جهت سانجر كه نوعى از حمى بلغميه است و در روز آثار ظهور نوبه آن و همچنين تا سه چهار يوم نافع و مجرب است و چون براده حديد منقى را دو روز سحق نموده آن مقدار از عصاره آن به سر آن ريزند كه چهار انگشت بالاى آن آيد و در آفتاب گذارند تا چهل روز بدون آتش مكلس مىگردد پس سحق نموده از پارچه حرير بگذرانند و با آب برگ تانبول حب بندند به قدر كنار كوچكى شربتى يك حب جهت تحليل نفخ و رياح غليظه و قولنج ريحى نافع و از تخم آن يك درهم با نانخواه به وزن آن آشاميدن جهت استسقا نافع .
بنفسج
به فتح با و نون و سكون فا و فتح سين مهمله و جيم معرب از بنفشه فارسى است و به عربى فرفير و به يونانى ابرو نامند .
ماهيت آن : گياهى است بلندى آن يك شبر تا يك شبر و نيم با شاخهاى باريك بسيار از يك بيخ رسته كه همانها ساقهاى برگ آن است و برگ آن شبيه به برگ انار و حنا الّا آنكه پايين برگ آن عريضتر و بزرگتر و هر دو گوشه آن اندك برآمده و فى الجمله صنوبرى شكل از ميان گياه آن شاخهاى باريك رسته و بر سر هر شاخى يك گل كوچك خوشبوى بنفش رنگ و در كوهستان نيپال و نواح آن نيز مىشود و ليكن گل آن اندك كوچكتر و زرد رنگ مىباشد و مستعمل بيشتر گل لاجوردى رنگ خوشبوى آن است كه كهنه و فاسد نشده باشد .
طبيعت آن : در اول سرد و در دويّم تر و بعضى در اول سرد و تر و بعضى در اول گرم و تر نيز دانستهاند .
افعال و خواص آن : مسهل صفرا به رفق خصوص آنچه محتبس باشد در معده و امعا و مسكن عطش و حدت خون و جهت حميات حاره و خفقان و غشى با ماء الشعير و آلو و تحليل اورام لطيفه و صلبه و صداع حار و صرع اطفال و نزلات و زكام و سرفه و خشونت سينه و حلق و خناق و ذات الجنب و ذات الريه و جهت معده و كبد و طحال و بروز مقعده و حرقت مثانه و بول و احتباس آن و درد گرده شرباً و نطولًا و ضماداً و بوييدن تازه آن منوم و مداومت آشاميدن آن چند روز هر روز دو درهم تا چهار درهم به طريق سفوف با آب سرد جهت رفع اسهال صفراوى لذاع مجرب و سه مثقال ساييده آن با شيرخشت و شكر و امثال آن مسهل سريع العمل و سرشته آن با شيره گلقند جهت تبهاى مركبه بىعديل و گويند گل تازه آن فادزهر سموم و منوم است و نطول طبيخ آن با بابونه بر سر جهت تسكين وجع و ازاله حرارت و جهت سرفه و يبوست دماغ و اعضا نافع و ضماد بسيار نرم ساييده آن بر سر و جبين جهت صداع و امراض حاره معده و كبد و ساير اورام حاره و شقاق و ورم مقعده مفيد .
المضار : اكثار آن مورث ضعف دل و باعث كرب و ثقل معده و غثيان و التهاب تبهاى حاره و بعضى اين مضار را مخصوص به خشك آن دانستهاند و مصلح آن اندكى انيسون و بوييدن آن باعث زكام و مصلح آن خيرى و مرزنجوش و بدل آن نيلوفر و برگ خبازى و در سرفه گل گاو زبان و به وزن آن اصل السوس .
مقدار شربت : از جرم آن تا پنج مثقال و در مطبوخ تا ده مثقال و گفتهاند بنفشه را چون با دواهاى عاصرى يعنى دوايى كه فعل آن به عصر باشد مانند هليله تركيب كنند بايد مراعات آن نمايند كه قوّت يكى متصادم و مبطل قوّت ديگرى نگردد و نيز بسيار بايد كه جوش ندهند زيرا كه جوش بسيار مبطل فعل آن است و استعمال آن با شكر مقوى فعل آن است در اسهال و با عسل مضعف آن و استعمال مطبوخ آن سبكتر است بر معده و سريعالانحدارتر از جرم آن و با آلو و عناب و تمر هندى و شاهتره و هليلج قوى الاسهال خصوصاً كه صاف نمايند بر روى ترنجبين و شيرخشت و فلوس خيارشنبر ماليده باز صاف نموده روغن بادام بر آن چكانيده بياشامند و خورانيدن آب برگ آن مقدار يك درهم با ثلث آن شكر جهت خروج مقعده اطفال بغايت مؤثر و ضماد آن جهت اورام حاره و التهاب معده و حرارت چشم و برآمدگى مقعده و جرب صفراوى و حكه بيعديل است و آشاميدن شراب و يا مرباى آن يعنى گلقند گل آن جهت ذات الجنب و ذات الريه و تسكين التهاب معده و روغن آن سرد و تر و منوم و جهت جرب و جراحت جسد و خشكى سينه و سرفه و ريختن موى و نرم كردن اعضا و مفاصل و حفظ صحت ناخن و مكرر آشاميدن دو درهم آن بعد از تعريق در حمام جهت ضيق النفس و ضماد آن با موم بر سينه اطفال جهت سعال بغايت نافع و موثر و قطور آن در احليل جهت حرقة البول و حرارت مثانه و سعوط آن جهت درد سر حار و بىخوابى مفيد و تدهين ناف بدان جهت سعال مزمن مجرب و چون اسفنج را و يا پنبه را با روغن بنفشه آلوده بر مقعد ضماد نمايند در تنويم عديل ندارد و بدل آن روغن نيلوفر و طريق گرفتن روغن آن به چند نوع است : يكى آنكه با كنجد مقشر يا بادام مقشر در كيسه كرباسى كرده مكرر بمالند و خشك كنند و گل را تجديد كنند تا آنكه مغز بادام يا