شده ، در همهجا از زير زمين ، حتى از توى شهر نيز گذشته و در وادى فاطمه بيرون مىآيد . و غير از اين آب ، در اكثر خانهها آب چاه هم مصرف مىشود .
در خاك حجاز با همهء مسطّحى طرق و معابر ، عرّاده و كالسكه معمول نيست ، مگر تنها والى يك كالسكه دارد و همه مراكب اهالى ، شريفا و وضعيا ، شتر و الاغ است . در هيچجاى ولايت حجاز تلگراف و پست كه اخبارات لازم را برساند ، هنوز برقرار نيست . عمدهء جهت نبودن اينجور وسائل تمدّن از بىتربيتى اعراب است كه اگر اعراب مانع از اجراى قواعد مدنيت نمىشدند اكنون خاك حجاز نيز مانند ساير ولايات ، منتظم و در عداد ممالك مدنى محسوب مىشد .
اهالى مكه و مدينه از ماليات ديوانى معاف و عسكر و سرباز نمىدهند بلكه هركسى بهقدر اندازهء خود وظيفه دارد ، ماه به ماه از والى اخذ مىنمايد . وظيفه و مرسوم شريف 1200 ليراى طلاى عثمانى است و ماهانه خادمان حرم شريف از مدير الى خدمتكار 30 هزار لير است . مصارف ولايتى چون محققا معلوم نشد ، لهذا از ذكر تفصيل آن صرفنظر مىشود .
قوّهء حربيه مكهء مكرّمه از همه مواقع بيشتر است . در بالاى جبل اجياد ، قلعهء ديوان است . توپ بىشمار مستعملى در آن قلعه موجود است . همواره پنج تاپور عسكر كه عبارت از پنج هزار نفر باشد ، در ساخلواند .
اوزان عربستان و كليه ممالك دولت عثمانى كه اكنون معمول و متداول است درهم ، حقه ، [ و ] وقيه است . هفت مثقال معادل است با ده درهم ، و چهارصد درهم عبارت از يك حقه است . و دو حقه و نصف مقابل است با يك وقيه ؛ و دوازده وقيه يك رطل است . رطل نصف من است كه اين وزن من در مكه نيز معمول است . رطل كه از اوزان قديم و الحال متروك است ، بر چندين قسم بوده است . رطل عراقى على المشهور يك صد و سى درهم است . رطل مدنى عبارت از يك رطل و نصف عراق است . و رطل مكى معادل است با دو رطل عراقى .
رطل بغدادى دوازده وقيه است . بعضى نوشتهاند رطل - با فتح يا با كسر - 90 مثقال است كه به حسب درهم يك 120 درهم و چهار هفتم درهم مىكند . از
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى ) — صفحة 191
مساهمون: محمد رضا طباطبايى تبريزى
ص١٩١