در سنهء هزار و پنجاه و شش وفات كرده . در دو طرف سردر مسجد دو گلدستهء بلند است كه به مناره شباهت دارد . جلو مسجد خيابان بسيار عريض طويلى است شبيه به خيابان قزوين كه اطراف آن را در زمان قديم چنار كاشتهاند و از قراين معلوم است كه از بناهاى صفويه است . دكاكين اطراف وقف مدرسه مىباشد . از قرار تقرير متولى سالى چهار هزار منات « 1 » منافع موقوفات مدرسه است .
جامع گيلان :
مسجدى كه در رشت به اسم جامع معروف است بعضى را عقيده اين است كه حاجى جمال پدر هداية الله خان رشتى اين مسجد را بنا نموده برخى مادر هداية الله خان را بانى مسجد مىدانند . حق اين است كه بهطور يقين بانى معلوم نيست . در هرصورت چون رو به خرابى نهاده و محتاج به مرمت و تعمير بود در سنهء هزار و دويست و هفتاد و هفت يا هفتاد و هشت چند نفر از تجار رشت به شراكت بناى مرمت آن را گذاشتند . به اين معنى كه بناى اول را يكباره منهدم ساخته قدرى بر عرض و طول مسجد افزودند و از نو بنا كردند . ولى اين بناى مجدد ناتمام مانده و بانيها درگذشتند .
اين مسجد را مدرسهاى بوده كه حالا بهكلى خراب است . مساجد ديگر باز در گيلان هست كه هرچند امتياز دارد ولى در شمار جوامع نيست .
جامع مرند :
اين جامع در محلهء قنبر چشمه و در سمت شرقى شهر است . درب مسجد جامع رو به مغرب است . طرف دست چپ مدخل مسجد درى است كه داخل مىشود به مقصورهء مسجد . بالاى اين در اين مضمون نوشته شده :
« امر بتجديد العمارة الصدر الكبير خواجه حسين بن سيف الدين محمود ابن تاج خواجه اواخر شهر شوال سنهء هفتصد و چهل » .
جامع مرو :
ابو مسلم مروزى كه در سنهء يكصد و سى هجرى در مرو و آن حدود استيلا و تسلط يافت مسجد جامع را در سنوات استيلا و اقتدار خود بساخت .
به موجب مسطورات صاحب معجم البلدان دو مسجد در يك صحن بنا شد :
يكى متعلق به حنفى و ديگرى به شافعى .
هامش
( 1 ) - منات تقريبا معادل سه هزار و ده شاهى است ( ا ع ) .