زير آن واقع شده مىاندازد . لهذا نسبت اين طرف به طرف مقابل كه آفتابگير است نسبت سردسير به گرمسير است و بههمين اسم يعنى سردسير ناميده مىشود و سمت مقابل آن را كه جانب غربى و آفتابگير است گرمسير مىگويند . و فاصلهء ميان دو محله از صد الى دويست قدم است .
آبادى قديم تفت زياده بوده و اكنون كه به عقيدهء بعضى يك خمس از آبادى آن باقى مانده تقريبا هزار خانوار رعيت دارد . بيش از يك فرسخ امتداد باغستان تفت است و در اين امتداد در بعضى جاها در طرفين رودخانه مزارع است كه رعيتنشين مىباشد . از بناهاى قديم ، قلعهاى است در تفت كه به شكل مثلث ساختهاند و در هر ضلعى برجى است .
دو برج در دو ضلع بالا و يك برج در ضلع پائين ، و دروازهء قلعه در اين برج است . شصت هفتاد سال قبل باغ و عمارت بسيار خوبى علينقى خان يزدى بنا و آباد نموده كه الآن هم داير است . باغى و عمارتى نيز از بناهاى عبد الرزاق خان يزدى در تفت مىباشد . در اين باغ حوضخانهاى است كه عرض آن هشت ذرع و طول آن بيست و پنج ذرع است . حوضى از سنگ مرمر در آن وضع شده كه قنات مخصوصى از ميان آن حوض جارى است . مسجدى نيز در محلهء سردسير است كه كاشيكارى آن نهايت امتياز را دارد . زيرزمينى بهجاى شبستان براى مسجد ساختهاند كه كاشيكارى آن نيز محل توصيف است . يكى از اولاد مرحوم شاه نعمة الله ولى معروف به شاه نعمة الله ثانى در تفت مدفون و صاحب بقعهء رفيع است . فواكه تفت بسيار خوب است . انار و ساير اشجار محلهء گرمسير بسيار امتياز دارد . ولى انار محلهء سردسير تعريفى ندارد به خلاف ميوههاى سردسيرى آنكه بهتر از محلهء گرمسير است . فرش نمد كه در تفت ماليده مىشود در هيچ ولايتى از ولايات ايران نظير آن ماليده نمىشود و اين صنعت مخصوص به محلهء سردسير است . چيت كرباسى تفت كه لباس رعيتى است نيز بسيار خوب است . قريب دويست سيصد خانوار از طايفهء مجوس در تفت سكنى دارند . در پشت محلهء سردسير ، بالاى كوهى كه بعضى آن را « شير كوه » نامند ، چشمهء آبى است كه اهل يزد آن را به جهت بعضى امراض ، نافع مىدانند و بدانجا آمده در آن ارتماس مىنمايند . وجه تسميهء كوه مسطور را به شيركوه گويند اين است كه وقت مسطور بودن آن در برف از مسافت بعيدى اين كوه ديده مىشود شبيه به شيرى كه خوابيده
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحه 754
پدیدآورندگان: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص۷۵۴