« جلگهء بجنورد جلگهاى است مدور مستطيل ، اطراف آن تمام كوه و در دامنه و وسط جلگه قراء و مزارع متعدد واقع است به نحوى كه اين جلگه شباهتى تمام به جلگهء كلاردشت مازندران دارد فقط و در آن جلگه كوههاى اطراف تمام جنگل است و در اين جلگه جز در خلف جبال مغربى كه مانند جبال مازندران پر درخت است جنگلى نيست و كمتر از اشجار جنگل مزبور در جلگه نمايان است . باغ ايلخانى كه در نيم فرسنگى شهر بجنورد و به تشريف ورود موكب همايون مزين بود باغى است آراسته مشتمل بر اندرونى و بيرونى ، در باغ بيرونى حوضخانهاى بنا كردهاند دو مرتبه با چهارصفه و حوضى خوش قطع و ماهتابى و بالاخانهاى با روح و منظرى عالى . باغ اندرونى فقط كلاه فرنگى ظريف كوچكى دارد » .
بجنورد كه در تواريخ « بزنجرد » مضبوط است در سمت شمال كوه البرز و در فاصلهء دو سلسلهء اين كوه واقع است . شعبهء شمالى كه به نخجير كوه موسوم است و شعبهء جنوبى او نيز به دو شعبه منشعب گشته شعبهاى به آلاداغ و شعبهء ديگر به سهلوك معروف است . آلاداغ كوهى است مرتفع و سبز و خوشهوا كه قوش طرلان در او مسكن گزيند و اين مرغ شكارى كه مطبوع طبع سلاطين است در كمتر كوهى يافت گردد . بعد بجنورد از درياى خزر به خط مستقيم تخمينا چهل فرسنگ و به خط منحنى از راه گرگان شصت فرسنگ است و تا صحراى اتك - كه مسكن طايفهء تراكمه است - از اقرب طرق دوازده فرسنگ و از ابعد زياده از بيست فرسنگ مسافت ندارد . خاك بجنورد كه دوازده فرسنگ طول و هشت فرسنگ عرض دارد محدود است از سمت مشرق به خاك قوچان و از مغرب به دشتى باير و غير مسكون كه فاصلهء ما بين گرگان و بجنورد است و كوهستان معبر تركمان بهسمت عباسآباد و غيره و رباط عشق و اينچه سوقى و شاباد و كترى و قارىقلعه در اين دشت واقعاند . سمت شمال صحراى اتك و سمت جنوب جاجرم و اسفراين است . بلدهء بجنورد شهرى كوچك با قلعه و حصارى محكم مشتمل بر چهار هزار خانوار و بازار و حمام و مسجد و خيابانى است راست و مسطح و عريض كه ابتداى آن از دروازهء ارك تا انتهاى شهر است و ارك آن حصارى است كوچك با برج و باره كه زمين آن از سطح شهر مرتفعتر و اكنون موقف سهام الدوله و كسان ايشان است . بلوكات و رودخانهها و قراولخانههاى بجنورد بدين موجب است :
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 271
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٢٧١