به عمل آمد امروزه نيز در برخى از ممالك اسلامى يا شيخنشينهاى خليج فارس كه كيش اسلام دارند قبور مسلمانان اهل تسنن با مسلمين اهل تشيع از نظر قبله 15 تا 30 درجه باهم اختلاف دارند . ميتوان گفت كه اين اختلاف در آن عهد بيشتر بوده است . ما نميخواهيم بگوئيم مردگانى كه در قبور صخرهاى سيراف دفن شدهاند شيعه يا سنى بودهاند ولى هر آئينى داشتهاند مسلمان بودهاند . بعلاوه در صدر اسلام هنوز سمت قبله را خوب نميشناختند و يا اگر ميشناختند انحرافاتى در جهت آن داشتهاند . چون قطبنما و قبلهنماى دقيقى در كار نبوده و فقط از نظر طلوع و غروب خورشيد قبله را تعيين ميكردهاند .
چنان كه امروزه نيز در بعضى از نقاط ايران حتى قبلهء برخى از مساجد با قبلهء واقعى انحراف كمى دارد . مثلا براى نمونه مسجدى كه در دهكدهء سرخه سمنان قرار دارد محرابش با قبلهء واقعى در حدود 30 درجه انحراف دارد و اين تغيير را ميتوان فقط گناه و اشتباه سازندهء مسجد دانست كه قبله را خوب نشناخته است .
اين نكته را نيز بايد يادآور شد كه ممكن است كسانى كه اين قبور صخرهاى را تراشيده و كندهاند خود مسلمان نبوده و يا احتمالا اهل تسنن بودهاند و يا به جهت قبله واقعى آشنائى نداشتهاند « 1 » . چنان كه در امامزاده عبد الله شهر رى ميتوان امروزه نيز اين موضوع را تا حدودى بررسى كرد . زيرا در يكسوى ديوار ( پشت ديوار ) سمت همهء قبور با قبلهء حقيقى در حدود 15 تا 30 درجه انحراف دارند ولى در طرف ديگر ديوار سمت قبور با قبله حقيقى كاملا وفق ميدهد .
ممكن است چنين تصور كرد كسى كه براى اولينبار در پشت ديوار امامزاده عبد الله قبر اول را كنده است به قبله حقيقى آشنائى كامل
هامش
( 1 ) - چنان كه دوست ارجمندم آقاى جواد بابكراد نقل كرد مسجد جامع قديم دامغان كه خراب شده و فقط مناره و چند طاقنما و گوشهاى از آن باقيمانده و مسجد جديد را در جاى آن ساختهاند محرابش با قبله انحراف زيادى دارد و نيز مسجد تاريخانهء دامغان كه بنا بقولى آتشكده بوده است محرابش با قبلهء حقيقى وفق ندارد بلكه با بيت المقدس وفق ميدهد .