مخلوق صد فرسخ راه را در دوازده ساعت طى مىنمايند . و ما ، اگر دچار برف و باران و غيره نشويم ، بايد در يك ماه طى نماييم . در تمام مملكت ما - كه وسعتش سه برابر فرانسه است - يك دودكش « فابريك » - كه دود سياهش اسباب روشنى ديدهء ما باشد - ديده نمىشود كه به او توانيم اندك افتخار نمود .
« واى بر حالم اگر كار چنين مىگذرد ! »
الحمد لله و المنه ، جلد دوم اين نامهء نامى هم به انجام رسيد . اميدواريم كه هموطنان محترم از لغزش قلم و خطاى فكر مؤلف چشم پوشيده ، قلم عفو بر عيوبات او بركشند .
چه ، غير از حب وطن اظهار محبت به كسى نشده و جز دشمن وطن بغض هيچكس در دل نداشته ؛ اگر پرستش كرده از وطن است و اگر اظهار بندگى نموده ، بعد از خدا و رسول - صلعم « * » - به متبوع معظم خود پادشاه ايران است ؛ و اگر از بعضى ذم شده غرض شخصى در بين نبوده و حقيقتگويى شده است - با اينكه به عقيدهء بنده هيچ وزير و صدر و حاكم را ملامت نتوان نمود . در دولتى كه قانون نباشد ، دولتى كه مستبد باشد ، هر كس بر سر كار آيد جز اين نتواند نمود كه ديگران كردهاند . اگر به تواريخ رجوع شود خيلى نظاير ديده خواهد شد ، چنانچه به اندازهء جميع دارايى يك صدر اعظم را آل برمك به يك شاعر و به يك عرب پاپتى غيرمستحق بخشيدهاند . لذا ، وزراى خودمان را ملامت نمىكنيم . تمام خانه خرابىها از عدم قانون و ثمرهء استبداد است . پس هر قدر وظيفهء حاكم و محكوم معين نشده ، هر كس كه باشد در پى مداخل است .
در آخر جلد سيم شمايى از افعال و كردار وزراى دولت مستبدهء ماضى را شرح خواهيم داد تا معلوم شود كه اين بىافسارها ، خواه در فرنگستان و خواه در ايران ، خواه در غرب و خواه در شرق ، چهها كردهاند ، تا فقط اين وضع غيرمرغوب را مختص به ايران ندانند . هر قدر مساوات نباشد ، جز سوختن و ساختن چاره نيست و از اين نگارشات هم حاصل نمىشود .
و السلام .
( رمضان 1323 )
هامش
* مخفف صلى الله عليه و سلم .