به اعتقاد ما ، نخستين وسيلهء سعادت و نيكبختى ملت همين تدابير هشتگانه است .
وقتى كه ملت و بزرگان دولت اين تدابير را به موقع اجرا گذاشتند ، به يارى خدا همهء دشوارىها آسان خواهد شد . هر چند كه اجراى اين تدابير نيز در وطن ما خيلى مشكل است . اما مرد بايد از مشكلات هراسان نشود . شخص در سايهء سعى و عمل از روى آگاهى بر همهء شدايد غلبه تواند نمود . در صورتى كه اولياى دولت اجراى اين اصلاحات را در نظر داشته باشند ، همان يكى براى حصول مقصود بس است ؛ زيرا كه همهء اينها به يك بار نمىشود ولى به تدريج تمامى اين مقاصد مقدسه به بهترين وجهى حاصل تواند شد . ملت ايران از اقوام مغرب زمين در ذهن و ذكاوت و هنر و شجاعت پاى [ دست ] كمى ندارند ، تنها محتاج تعليم و تربيتاند كه معنى حب وطن را از روى علم و آگاهى بدانند و از لذت و افتخار اتفاق و اتحاد باخبر باشند .
بارى ، امروزه به سبب انقلابات زمان ، پوليتيك دولتهاى بزرگ همسايه در يك نقطه قرار نمىگيرد . اوراق پوليتيك ايشان ، به سبب وزيدن بادهاى مخالف از بعض جهات غير متصوره ، هر روز به طرفى برمىگردد . چنانكه پس از جنگ چين و ژاپون ، نظرشان بالمره بدان سو معطوف شد . چون آن لقمه را نرمتر و چربتر يافتند به يك بار بدان سوى شتافتند و هر كدام از آن ملك وسيع پارچهاى را - كه از ديرگاهى در نظر داشتند - به عنوان اجاره به دست آورده ضميمهء مستملكات خودشان ساختند . ولى دور نيست كه در ميان اين غارتگران حريص نيز به سبب كم و زيادى و يا رونق و بىرونقى املاك مغصوبه ، رقابتى حاصل شده كار به مخاصمت انجامد . يا اينكه خود چينيان به ترك ترياك گفته از خواب غفلت بيدار شده به استخلاص ملك خودشان اهتمام ورزند . در هر صورت ، اين رشته سر دراز دارد . اينها همه حدسيات است . زمان خود دير و يا زود نتيجه را به زمانيان خواهد نمود . خلاصه ، حرف ما در وضع پوليتيك دو همسايهء بزرگ و رقيب دولت ايران در حق آن مملكت بود . از تفصيلات فوق تا يك درجه معلوم شد كه پوليتيك دولتها را به حكم مقتضيات زمان استقرارى نيست ، هر چند كه مقصودشان معين باشد . حالا اگر اولياى دولت ايران ميزان دوستى اين دو دولت بزرگ را طورى به دست گرفتند كه كفّتين آن مساوى شده يك سر مويى به يك طرف سنگينى نكند ، كار بسيار عمده و بزرگى را از پيش بردهاند ؛ آن هم منوط بر اين است كه در كارهاى داخلى مملكت ، مانند ساختن راههاى آهن و كار فرمودن معادن و جلب صاحب منصبان نظامى براى تعليم افواج و معلمان براى مكاتب و ساير امتيازات مملكتى ، با اين دو همسايهء دوست طرف معامله نشوند ؛ چنانكه مثل مشهور است مىگويند « با دوست به عيش
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 297
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٩٧