وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ
و مخوان يعنى عبادت مكن بجز از خداى تعالى
ما لا يَنْفَعُكَ
آنچه را كه نفع نرساند ترا اگر عبادت او كنى
وَ لا يَضُرُّكَ
و زيان نرساند اگر به او عصيان ورزى
فَإِنْ فَعَلْتَ
پس اگر بكنى اين عمل را
فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ
پس بدرستى كه باشى تو درين هنگام از جملهء ستمكاران بر نفس خود ، خطاب از «
وَ لا تَكُونَنَّ
تا اينجا » اگر چه بحسب ظاهر بر پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله است اما مراد امت آن حضرتند چنانچه على بن ابراهيم گفته كه : « هذا مخاطبة للنبى و المعنى الناس » و بعضى گفتهاند كه :
« فان فعلت » به اين تقدير است كه « فان فعلت ذلك فرضا » يعنى بالفرض و التقدير اگر اين كار را بكنى پس از ستمكاران خواهى بود و اما در واقع تو مرتكب اين كار نخواهى شد .
وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ
و اگر برساند خداى تعالى به تو ضررى و شدتى
فَلا كاشِفَ لَهُ
پس هيچ باز دارندهاى نيست مر آن را
إِلَّا هُوَ
مگر خداى تعالى
وَ إِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ
و اگر اراده كند به تو صحت و راحت را
فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ
پس هيچ رد كنندهاى نيست مر فضل او را كه اراده كرده مخفى نماند كه تصدير ضر به مس و خير باراده اشارت بر آنست كه ارادهء خداى تعالى با لذات در حق عباد هميشه خبر است نه ضرر و ضرورى كه عايد ايشان مىشود از سوء اعمال ايشان است و از جانب خداى تعالى و ارادهء او بالذات نيست بلكه بواسطه است و اما ذكر استثناء كه « الا هو » در مس ضرر و عدم ذكر آن در ارادهء خبر اشارت بر آنست كه ارادهء خداى تعالى به هيچ وجه امكان ندارد و أما ذكر «
فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ
» با وجود آنكه مناسب عبارت اولى « فلا راد له » است اشارت بر آنست كه آنچه از جانب اللَّه بعباد ميرسد محض تفضل است نه از جهت استحقاق ايشان
يُصِيبُ بِهِ
مىرساند خداى تعالى خير و فضل خود را
مَنْ يَشاءُ
هر كرا خواهد
مِنْ عِبادِهِ
از بندگان خود
وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
و اوست آمرزندهء مهربان .
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ
بگو : اى مردمان
قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ
بتحقيق كه آمد بشما حق كه مراد از آن رسول است يا قرآن و يا دين اسلام
مِنْ رَبِّكُمْ
از نزد پروردگار شما