خالدين فيها ]
ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
تا آسمان و زمين را دوام است ، و أراد بالدّوام وقت الدّوام و قيّد ، ( 513 ) و مراد از دوام وقت دوام است .
سؤال : چرا خلود را بدوام مقيّد كرد ؟
جواب : زيرا كى عرب خلود بىنهايت فهم نكنند بىقيد دوام ، و اين لفظي است كى بإزاء دوام وضع كردهاند .
و درين آيت و آيت ما بعدش دو سؤال است :
سؤال اوّل آنست كى آسمان و زمين هر دو فانىاند و اهل بهشت و دوزخ موصوفاند بصفت دوام ؛ چگونه باقى بفانى معلّق ساخت ؟
سؤال دوم آنست كى استثنا بچى متّصل بوذ ؟ - و مفسّران و نحويان در آن سخن بسيار گفتهاند .
جواب سؤال اوّل چند وجه دارذ :
اوّل آنست كى عرب را اعتقاد آن بوذ كى آسمان و زمين را دوامي هست ؛ خطاب با ايشان بحسب اعتقاد ايشان كرد ؛ و خذاى - تعالى - بشأن آسمان و زمين عالم بوذ و ايشان جاهل .
وجه دوم آنست كى آسمان و زمين را إعادتي هست و چون ايشانرا أعادت كنند بىنهايت باقى بمانند . مقوّى اين معنى قرآنست ؛ قوله :
« يَوْمَ تُبَدَّلُ 2066 ( 514 ) الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ »
.
وجه سئوم 2067 آنست كى فرموذ تا آسمان باشذ و زمين زمين و اين صفات مفارق ذات ايشان نخواهذ بوذ ، اگر باقى باشند و اگر فانى .
وجه چهارم آنست كى تا آسمان بهشت دايم بوذ و زمين دوزخ دوام دارذ ؛
« إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ »
؛ و آن سؤال دوم است ، و اين سؤال را ده جوابست :
جواب اوّل آنست كى
« إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ »
مصروفست به آسمان و زمين و خلود آن به حال خوذ ، اى الّا ان يشاء اللّه فيهما ما يشاء ، الا آنچ خذاى - تعالى - در شأن ايشان بخواهد .
و گفتهاند : الا ما شاء اللّه من زيادة الدّوام على دوام السّموات و الأرض ، الا اگر خذاى - تعالى - زيادة وامى بخواهذ بر دوام آسمان و زمين .
جواب سئوم 2067 آنست كى « الّا » درين موضع ، بمعنى « سوى » است ؛ تقول : لك علىّ الف