سلسلهء نسب طريقتى خواجه :
بدينگونه ثبت شده : خواجه مريد شيخ خرقانى و او مريد ابو العباس قصّاب و او مريد عبد اللّه محمّد طبرى و او مريد شيخ حريرى و او مريد شيخ جنيد بغدادى است « 1 » و به شرحى كه در آخر خواهد آمد وفات خواجه در 481 هجرى است .
آثار و تأليفات خواجه :
خواجه را آثار و تأليفات و قطعات و مقامات و مناجات بسيار است كه در اينجا نمونهاى از مهمترين آنها ياد مىشود :
1 - منازل السائرين
به زبان عربى است كه در اداى الفاظ و معانى و عبارات و جملهها داد سخن داده و شيخ المحققين كمال الدين عبد الرّزاق قاشانى « 2 » به همان زبان عربى آن را شرح كرده است .
اين كتاب از تمام كتابهائى كه ديگران در سير و سلوك نوشتهاند برتر و جامعتر است و خود خواجه دربارهء اين كتاب گويد : گروهى از سيركنندگان منزلها بسوى حق ، از مردم هرات و ديگر شهرها از من خواستند كه در موضوع آن منزلها و شناسائى آنها سخنى گويم و مقامات آن را بيان كنم ازاينرو دست به تصنيف اين كتاب يازيدم .
كمال الدين شارح كتاب گويد :
چون نسخههائى از كتاب نامبرده ديده شده بود كه از حيث الفاظ و معانى باهم اختلاف بسيار داشت و از خطا و تحريف هم مصون نبود بهطورىكه در آغاز شرح اين كتاب دوچار شكّ و ترديد و حيرت شدم ، ليكن از عنايت پروردگار مددكار ، نسخهاى يافتم كه خود شيخ انصارى در سال 475 هجرى آن را تصحيح و به خط خودشان اجازهء تحرير دادهاند ، از آن پس با دلى شاد به شرح آن پرداختم .
2 - كتاب صد ميدان :
اين كتاب كه در سال 448 هجرى آغاز به تصنيف آن فرموده در حقيقت فارسى كتاب منازل السائرين است كه ضمن تدريس و تعليم به شاگردان بيان فرموده و يكى از شاگردان وى ابى يعلى نام جزوهاى درسى را بنام ( تراجم مجالس عقيده ) جمعآورى و تنظيم نموده است « 3 » .
تأليف اين كتاب مقدّم بر كتاب منازل السائرين است و مطالب هر دو كتاب به هم نزديك و هر دو در زمينهء منزلهاى سائران و سالكان راه حق است .
در حقيقت با اطمينان مىتوان گفت كه تفسير ادبى و عرفانى خواجه از قرآن ، ريشه و مايه از اين دو كتاب گرفته و آماده و پرداخت شده و ما در اينجا براى اثبات اين امر چند نمونه از استناد خواجه به آيات قرآن ذكر مىنمائيم :
هامش
( 1 ) - شيخ جنيد اهل نهاوند ايران است كه پدرش به بغداد رفته و شيخ آنجا متولد شده ، شغل پدرش شيشهفروشى بوده كه شيخ هم مدتى به همان كار اشتغال داشته و به آبگينهفروش شناخته شده ! شيخ در زهد و تصوف يگانه زمان خود بوده و مريد و مصاحب دائى خود سرى سقطى بوده كه او هم مريد معروف كرخى بوده كه او هم دربان و ارادت شعار حضرت امام رضا بوده است .
وفاتش در سال 298 نوشتهاند و شيخ شبلى از مريدان جنيد است و او بر مذهب سفيان ثورى كه در سال 162 در بصره وفات يافته مىباشد .
( 2 ) - قاشان آبادى است نزديك هرات كه مولد شيخ است .
( 3 ) - اين قسمت از كتاب صد ميدان چاپ ليدن كه مقدمهء عربى و فرانسهء آن از سى دى بور كوىS . d'e . Berecueiاست اقتباس شده .