تربد : گرم و خشك در سوم . بهترين آن . سفيد مجوّف « 1 » انبوبى به سِطَبرى انگشت ، مصمّغِ سهل الانكسار و التفتّت بى شظايا و شعب سَبك كِرم ناخوردهء آن است . و سياه غير مجوّف سنگين آن ، زبونِ سمّى غير مستعمل . مسهلِ بلغم رقيق و چون تقويت نمايند آن را به زنجبيل ، اسهال بلغمِ غليظ نيز مىنمايد و بى زنجبيل ، عمل آن ضعيف مىباشد .
و بعض محققين گفته : مسهلِ صفراست نيز چون طبخ نمايند . و مسحوق آن ، مُخرج بلغم است بيشتر . و « حكيم عماد الدين محمود » بر اين است . مقدار شربت آن تا دو درهم و در مطبوخ تا چهار درهم كه ريزه نموده بجوشانند با ساير ادويه . و چون بكوبند ، بايد كه مبالغه در كوبيدن آن ننمايند ؛ بلكه جريش كوبيده به روغن بادام چرب كرده « 2 » با زنجبيل ممزوج نموده « 3 » و قليلى مصطكى بياشامند . اصلاح آن ، آن است كه قشر خارج آن را تراشيده و جريش كوبيده به روغن بادام چرب نموده استعمال نمايند .
ترنجبين : معتدل مايل به حرارت مسهلِ صفراء به رفق به خاصّيتى كه در آن است و جالى اخلاط و مُخرجِ اخلاطى كه در معده است و سرفه و تب را نافع . مقدار شربت آن تا بيست مثقال و همچنين از شيرخشت .
تمر هندى : سرد خشك در دوم با رطوبت . بهترين آن ، زرد صادق الحموضة آن كه بسيار خشك نشده باشد و آنچه خشك كهنه در سركه خيسانيده باشد « 4 » ، نيكو نيست استعمال آن . مسهلِ صفراء و اخلاط محترقه نيز گفتهاند . مقدار شربت از طبيخ آن قريب به نيم رطل و در مطبوخات و نقوعات تا بيست درهم .
جاوشير : گرم و خشك در سوم . بهترين آن ، زرد آن است كه اندرون آن سفيد باشد . مسهلِ بلغمِ خام و اوجاع مفاصل و قولنج را نافع . و بايد كه آن را در مطبوخات بخيسانند تا حل گردد و استعمال نمايند . مقدار شربت آن يك مثقال است .
هامش
( 1 ) . الف : ( مجوّف ) حذف شده .
( 2 ) . ب : نموده .
( 3 ) . ب : كرده .
( 4 ) . ب : باشند .