سُدّه باشد ، لازم و واجب است كه مرتكب آشاميدن هيچ مسهل نگردد تا آن كه اصلاح آن را به اغذيهء لينه و به حمّام و راحت و ترك حركت شديده و آنچه باعث التهاب و حرارت گردد ننمايد . و چون محتاج گردد صاحب بدن خشك كه گوشت بدن او صَلب در هم چسبيده باشد به دواى قوى مانند خربق ، بايد كه قبل از استعمال آن مبالغه در ترطيب بدن نمايد به غذاهاى چرب و آشاميدن آب گوشتها .
و بايد كه قبل از « 1 » اسهال ، تقدّم نمايد به نضج خلطى كه ارادهء استفراغ آن دارد ؛ مگر هنگامى كه مادّه در هيجان و ثَوَران باشد و مهلت نضج ندهد كه در اين صورت ، سبقت در استعمال مسهل نمايد ؛ زيرا كه ضرر ترك مسهل و عدم استفراغ مادّه ، زياده از ضرر مسهل و استفراغ مادّهء غير نضيجه است و ليكن به « 2 » اشياء ملينه [ باشد ] ، نه به ادويهء قويّة الاسهال كه جذب مادّه را از اعماق بدن نمايند و اجابت و قبول ننمايند موادّ جذب را به سبب عدم نضج و طبيعت ، متغير گردد .
و نيز بايد كه قبل از آشاميدن مسهل ، در تفتيح مجارى و توسيع آن كوشد تا آن كه خلط موذى به آسانى اسهال يابد هر چند بسيار باشد ؛ و ليكن مبالغه به آن حد ننمايد كه تعبى و ضررى ديگر لاحق گردد .
و هر كه مسهل بدون استعمال منضج و تفتيح و توسيع مجارى - خصوصا كه محرور المزاج يابس باشد - تناول نمايد ، اكثر آن است كه او را اعراض رديئه مانند كرب و اضطراب و مغص و دوار عارض گردد .
فايدهء چهارم : در بيان نضج و حقيقت آن
بدان كه نضج ، فى الحقيقة عبارت از اعتدال قوام مادّه است تا آن كه بگردد قابل و مهياى دفع به آسانى ؛ زيرا كه غليظ و رقيق و لزج ، هيچ يك مستعدّ دفع به آسانى نيستند . غليظ ، به جهت آن كه عسر الخروج است از منافذ ضيقه . و رقيق ، [ چون ] از شأن آن است نفوذ و تشبّث در خُلَل اعضاء و اين ، باعث دشوارى خروج آن است . و لزج ، [ چون ] متشبّث
هامش
( 1 ) . ب : ( قبل استعمال آن . . . گوشتها و بايد كه ) حذف شده .
( 2 ) . ب : بايد به .