امراض « 1 » بسيار است و لهذا مبادرت در علاج آن - خصوصاً كه در سر باشد - نبايد كرد كه ممنوع است ؛ امّا هر گاه زمان بسيار گذشته باشد و مواد رديئهء باطنيه بسيار مندفع گشته ، تدارك آن لازم است ؛ به خلاف « بُثور مخوفهء قتّاله » كه مهلت در آن جايز نيست و هرچند زودتر به تقويت اعضاء رئيسه و اصلاح عفونت اخلاط باعثه بر بُثور كوشند و تنقيهء مرضعه و طفل نيز به حسب حاجت و تعديل خلط آن هر دو نمايند در غذا و دوا ، اولى و انسب است و از مضادّ آن اجتناب فرمايند . و در بثور سليمه ، بگذارند تا پخته شود و بعد از آن به مجفّفات لطيفه تدارك نمايند تدريجا تا مقصود ، بدون ضررى حاصل گردد .
و بهترين مجفّفات ، آن است كه ورد احمر و برگ آس و برگ درخت مصطكى و برگ گز و امثال اينها را در آب بجوشانند و طفل را بدين آب غسل دهند ؛ هر روز يك بار و بعد [ از ] غسل ، بدن او را به منشفهء حريرى خشك نمايند و روغن گُل با آس تدهن نمايند .
و اگر بثور متقرّح باشد ، « مرهم اسفيداج » استعمال نمايند . و اگر قيح بيش تر آيد و حاجت به جلا باشد ، به ماء العسل كه قدرى « نطرون » در آن ممزوج نموده باشند مىتوان شست . و اگر از اين هم قوى تر خواهند ، آب بوره فقط كافى است ليكن به شير مخلوط كرده به قرحه برسانند تا متحمّل اثر بوره تواند شد به امتزاج لبن .
و احيانا اگر بشرهء ايشان متنفّط شود به استعمال اشياء حادّه يا خود به خود ، كسر حدّت مادّه بايد نمود به اغتسال به آبى كه در آن ورد و آس و عدس و برگ طرفا و برگ درخت مصطكى جوشانيده باشند .
و اگر غلبهء خون ظاهر گردد ، اخراج خون از طفل به حجامت و يا به علق لازم دانند . و اين دوا نفع تمام دارد : مردارسنگ ، توتيا ، سفال آب خورده ، هر سه برابر ، نرم سوده ، به روغن گل يا روغن گز يا روغن مورد آميخته ، بگذارند و بمالند . و ماليدن موز پخته كه مانند مرهم نرم نموده باشند نيز مفيد است .
دوايى كه چون بر جوشش مالند ، از تقرّح بازدارد و باعث اصلاح گردد و استعمال آن بر قروح نيز مفيد است ؛ صنعت آن : عنّاب را در روغن گاو بسوزانند و توتياى مغسول را در آن بياميزند و صلايه كنند تا يكسان گردد ؛ پس استعمال نمايند .
هامش
( 1 ) . ب : مرض .