بدان كه چون بقاء نوع انسان موقوف بر توالد و تناسل است و آن بدون اجتماع ذكور با اناث به وجه مخصوص متحقّق و متصوَّر نمىگردد ، لهذا لازم است كه بيان نموده شود كه در كدام وقت سالم و در چه حال مضرّ و مانع آن از چه سبب است « 1 » .
[ اوقات مناسب جماع از حيث احوال بدني ]
ببايد دانست كه افضل اوقات آن بعد [ از ] هضم اوّل و شروع هضم دوم كه تخميناً از تناول غذا دو ساعت و يا سه ساعت - به حسب اختلاف امزجه و قوّه در هضم غذا - گذشته باشد . و نزد اعتدال مزاج بدن در حرارت و برودت و رطوبت و يبوست ؛ جهت آن كه :
[ اولًا ] در امتلاء معده ، فعل آن چون باعث حركت عنيفهء ارواح و قوا و اخلاط و خوف حدوث سدّه و سوءِ هضم و انصباب مواد به اعضاء ضعيفه و اعصاب است و محدث اوجاع ظهر و مفاصل و ورك و عِرق النِسا و نقرس و فتق و دوالى و امثال اينها و موجب استرخاء و رعشه و موت فجأهء است ؛ به سبب ميل و توجّه حرارت به سوى خارج و تحليل و افناء آن به سبب لذّتى كه از جماع حاصل مىگردد كه بالاتر از آن لذّتى در جسمانيات نمىباشد .
نيز چون در آن حين حرارت غريزيه و ارواح و قوا كه « 2 » به حركت درمىآيند و اخلاط غليظهء محتبسهء منجمده در بدن را ترقيق و سيلان داده [ و ] مُنصبّ به اعضاء ضعيفه و بعيده گردانيده ، باعث ارخا و امراض مذكوره مىگردد .
و نيز چون حركت خود مسخّن است و سخونت آن در حالت غلبهء حرارت بر مزاج باعث شدّت و زيادتى حرارت مىگردد و در حالت غلبهء برودت كه لازمهء آن ضعف مزاج است ، باعث شدّت و زيادتى ضعف مىگردد ؛ زيرا كه حركت عنيفهء جماع و اخراج منى هر دو ضعيفاند و ضعف اين هر دو مزيد ضعف بدن ميگردند ؛ به جهت آن كه جماع اوّلًا به هيجان درمىآورد حرارت غريبه را به سبب حركات بدنيه و نفسانيه كه لازمهء آن است ؛ پس هرگاه بدن بسيار گرم گردد و زياده گردد تحليل قوا و ارواح و حرارت غريزيه ، عقب
هامش
( 1 ) . الف : وقت و حال مضرّ و مانع آن .
( 2 ) . ب : ( كه ) حذف شده .