مقدمهء مصنّف
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم و به ثقتي
الحمد للّه الّذى يحيى الأموات و يخرج النّور من الظّلمات و يهب العقل و الحكمة و الحياة و الصّلوة و السّلام على سيد المرسلين و سيّد الوصيّين محمد و على و آلهما الطّيّبين بأفضل الصّلوات و التّحيّات .
و بعد چنين گويد كمترين بندگان علىقلى بن قرچقاى خان كه چون حكيم بزرگ و فيلسوف اعظم ارسطاطاليس - قدس اللّه سره العزيز - حكمت نظرى را مترتب به دو مرتبه ساخت ، و در مرتبهء اوّل و اسفل بحث از عالم اعيان يعنى از طبائع كليّهء محسوسات و معقولات بالكنه يعنى بحث از طبائع كليهء جواهر و اعراض كرد ؛ و در كتاب قاطيغورياس منحصر در ده مقوله ساخت و اجناس عاليه و سافلهء آنها را بيان كرد ؛ و در كتاب سماع طبيعى امور عامهء عالم طبيعى را و در كتاب طبيعيات خاصّه عوارضات ذاتيّهء امور خاصّه عالم طبيعى را مدلّل و مبرهن ساخت ؛ و در كتاب الهيّات حقيقت و ماهيت موضوعات علوم طبيعى را مدلّل ساخت ، و امور مجرد از ماده يعنى محركات غير متحرك كه نفوس و عقول و مبدأ المبادى است هليّت بسيط ايشان را ثابت و مبرهن ساخت ، و از ماهيت و حقيقت ايشان بحث نكرد ؛ و در مرتبهء دويم و اعلا در اثولوجيا كه تفسيرش قول در ربوبيّت است ، بحث از مائيت و حقيقت ايشان كرده ثابت كرد كه حقيقت بعضى از ايشان جوهر نورى الذّات متشبّح به شبح و مثال اشياست و حقيقت بعضى عين شبح و مثال مستغنى از ماده و موضوع است ، چنانكه در شأن حقيقت واجب جلّ شأنه در اثولوجيا