[ 4387 ]
كتان :
نباتى است به قدر ذرعى ، ساق و برگش باريك و گلش لاجوردى و قبّههاى او قريب به جوزى و پر از تخم و پوست او را مانند پنبه تابيده لباس ترتيب مىدهند .
سرد و خشك و لباس او رافع حرارت و تقليل عرق و جهت جرب و حكّه و ورم صلب ، نافع و بخور گياه او جهت سدهء زكامى و اصلاح حال رحم و و سوختهء او قاطع جراحات و التيام دهندهء آن و گل او ، مفرِّح و مقوّى دل و ريشهء او مايل به سردى و ذرور آن جهت زخمها ، مفيد و تخمش مايل به زردى و املس و بعضى از آن سفيد و قسمى مايل به سرخى و نوعى سياه مىباشد .
در اوّل ، گرم و خشك و با رطوبت فضليه و مدرّ بول و حيض و عرق و شير و محلّل و جالى و مليّن طبع و جهت قروح گرده و مثانه و مدامت او روزى نيم مثقال جهت درد امعاء و با عسل جهت ورم سپرز و با اندك فلفل و عسل جهت تحريك باه مأيوسين مجرب دانستهاند و بو دادهء او قابض و جهت نفث الدم و سرفه رطوبى ، به غايت مفيد و لعوق او با عسل جهت سرفه بلغمى و سه درهم آن جهت تنقيهء سينه و نضج و تحليل ورم جگر و اعضاى باطنى و ضماد او جهت ورم صلب و قروح سر و با بذرقطونا جهت تسكين درد مفاصل و نقرس و عرق النسا و با بوره و انجير جهت كلف و با حرف بابلى و عسل جهت شقاق ناخن و بابوره و خاكستر جهت ثآليل و با آب سرد جهت صداع ورمى و قوبا و با روغن كنجد جهت زخمها و رفع درد و لذع آن و حقنه طبيخ او جهت اخراج فضول و لذع امعاء و رحم ، نافع و جلوس در مطبوخ او به دستور جهت درد رحم مؤثر و سوخته او جهت جراحت و درد لذع آن ، مفيد .
مضعف هاضمه و مصلحش سكنجبين و مظلم بصر و مصلحش گشنيز و مضر انثيان و مصلح آن عسل . قدر شربت از سه درهم تا ده درهم و بدلش حلبه است .
روغن تخم كتان ، گرم و تر و حقنهء او با روغن گل سرخ جهت تسكين درد و جراحات امعا و طلاى او جهت قوبا و خراجات و تسكين درد آن و وجع فؤاد و آشاميدن او و ماليدن جوشانيدهء او با سير جهت رفع قولنج انسان و دواب ، مؤثر .
مضعف معده و باصره ، مصلحش سكنجبين است .
[ 4388 ]
كتم :
وسمه است و برّى و بستانى مىباشد . برّى را در مازندران و تنكابن ، شال خنى نامند ؛ يعنى حناى شغال و كتم ، غير برگ نيل است ؛ چه گياه نيل ، شبيه است به گياه كتان