افعال ، قوىتر از ساير اجزاست . يكى را برگ ، شبيه به لبلاب كبير و از آن دراز تر و كوچكتر و قبهء او مثل قبهء شبت و تخمش سياه ، مشابه گندم و بزرگتر از آن و تند تر و خوشبو تر از قسم اوّل و در افعال ، تخم او ، قوىتر از ساير اجزا . يكى را برگ ، شبيه به برگ زيتون و درشت تر و ساقش درازتر از دو قسم اوّل و قبهء او بزرگتر و ثمرش عريض و بزرگ مقدار و فربه و خوشبو و قوتش از قسم اوّل قوىتر و از ثانى ضعيفتر . يكى از نبات ، شبيه به انجدان و ثمرش سفيد تر از آن و مستدير و دراز و قريب به آن كه دوطبقه باشد و با عطريت و تندى و چون مقشّر كنند از آن تخمى درازتر از رازيانه و مايل به سبزى و در طعم ، شبيه به ترنج ، ظاهر مىگردد و اين قسم ، بيشتر معمول و مستعمل از سيساليوس ، مقشّر آن است .
مجموع اقسام ، در دوّم ، گرم و خشك و محلّل و ملطّف و مسكّن دردهاى باطن و مدرّ بول و حيض و مفتّح سدد و مقوّى معده و جهت صرع و عسر نفس و تقطير بول و اخراج جنين و درد رحم و تقويت هاضمه و رفع رياح و تقويت باه و اذابهء بلغم منجمد و يك مثقال او با فلفل و شراب جهت رفع مضرّت هواى سرد و مداومت نه قيراط تخم او با ميپختج تا ده روز جهت درد گرده و لعوق بيخ قسم اخير با عسل جهت رفع فضول سينه و شش و سرفه كهنه و امراض گرده و مثانه ، نافع .
مضر محرورين و مصلحش كتيرا و اكثار او مضرّ جگر و مصلح آن زرشك و قدر شربتش يك مثقال و بدلش انجدان است .
[ 3069 ]
سيسارون :
« ابن ماسويه » و « امين الدوله » گويند چوب سوس است كه به فارسى تلخه گويند و « حنين بن اسحاق » و جمعى ديگر از جهت اشتباه ناسخ ، سوس را شونيز دانستند و گفتهاند چوب شونيز است . و مؤلف « مغنى » گويد در او تحليل و اندك قبض است و طبيخ بيخ او جهت معده و ادرار فرمودن بول ، مفيد است و جمعى گويند قلقاس است و « بغدادى » و انطاكى ، مجهول الماهية مىدانند .
[ 3070 ]
سيسنبر :
اسم فارسى نمام است ، برّى و بستانى مىباشد . برّى ، مسمى به دباب و برگش شبيه به برگ سداب و قوىتر از بستانى است و بستانى ، شبيه به نعناع و از آن سفيدتر و خوشبو و تخمش ريزه تر از تخم ريحان .
در آخرِ دوّم ، گرم و در اولِ او ، خشك و مفرّح و مفتّح و مقوّى احشاء و روح دماغى و