جبلى و برّى و نهرى ؛ و بهترينش جبلى است كه خوشبوى و تازه و سبز بود ؛ گرم و خشك است در سيوم . تلطيف مادّه و ادرار عرق كند . چون سه مثقال از طبيخش به دو مثقال عسل شيرين كرده ، يك مثقال نمك در او حلّ كرده ، نيم گرم بياشامند ، فضولى كه در معده بود ، به قى بيرون آرد .
حيض براند و بچه بيرون آرد و مشيمه بيندازد ؛ و چون با سويق ضماد كنند ، ورم گرم را ساكن گرداند و يرقان و استسقا را نافع بود و مسهل سودا است ؛ و شربتى از او يك مثقال تا دو مثقال است ؛ و مضرّ است به امعا ، و مصلحش كتيره است ، و بدل آن نعناع نهرى بود .
فوّه
: به پارسى رودك و به تركى روين خوانند . « 1 » گرم و خشك است در اوّل ؛ و چون دو درم از او بجوشانند و صاف كنند و به دو مثقال عسل شيرين كرده ، نيم گرم رغبت فرمايند ، عرق النسا و وجع الورك و استرخاى اعضا را نفع دهد و حيض براند ؛ و مضرّ است به سينه ، و مصلحش انيسون است ، و گويند سنبل و يا كبابه بود ؛ و بدلش در تنقيه شكم و سپرز و ادرار حيض و بول به وزن آن سليخه و دو دانگ وزن مويز سياه ، و در برص و بهق بدلش شيطرج .
فيجن
: يونانى است به پارسى سداب گويند ، و گفته شد .
فيلزهرج
: درخت حضض است ، و ثمره او به مثل فلفل است و حضض عصارهء او است . طبعش به اعتدال نزديك است . چون طبيخ برگش را بياشامند ، بول و حيض براند و يرقان را نفع دهد و درد سپرز را دفع كند ؛ و بدلش حضض بود .
فيروزج
: به پارسى پيروزه گويند . بهترينش نيشابورى كهنه است . سرد و خشك است در اوّل . چون نرم سوده در چشم كشند ، شبكورى را ببرد ؛ و چون دو دانگ از او ميل فرمايند ، دل را قوّت تمام دهد .
فيل
: به پارسى پيل و به هندوى هاته گويند . چون دندانش را كه عاج خوانند ، نرم سوده ، كفه زنند ، طبيعت را قبض كند و حافظه را قوّت دهد ؛ و چون زن هفت روز متعاقب هر روز دو درم عاج را سوده ، به ماء العسل ميل فرمايد ، پس مرد به او نزديكى كند ، آبستن گردد ؛ و چون سرگين فيل را به عسل فرزجه ساخته ، بردارد ، هرگز آبستن نگردد .
هامش
( 1 ) . فوّه ، روناس يا رودك است كه به هندى « منت » و « مجتهه » و به فارسى « روين » و « روناس » و « رودك » گويند .
( تطبيق نامهاى كهن گياهان دارويى 1 / 230 )