عضله و دماغ و حوالى دل و خصيه و نيش آينه زانو و اشباه اينها .
و بعضى مبطن افتاده باشد چنانكه بر رگى يا پرده در درون افتاده باشد .
و بعضى را جارحه اندر ماده مانده باشد بيمناك و بعضى را بىبيم .
و بعضى را از دندان و يا ناخنى سمى افتاده باشد و بعضى از غير سمى .
و بعضى را خون بسيار از آن رود و بعضى خون به اندرون رود .
و بعضى زود روييدن قبول كند چون جراحات كه بر گوشت و پوست افتد و بعضى زود روييدن قبول نكند چون جراحات كه بر رگها و عصبها و شريانها و استخوانها افتد .
بدانكه هر جراحت كه بر عصب و كنار عضله و وتر آن افتد بر تبع آن رنگ روى بگردد و نبض و قوت ساقط شود و غشى و تشنج و اختلاط عقل پديد آيد .
و هركه را بر شكم جراحت رسد تهوع با فواق پديد آيد يا اسهال هلاك شود .
و هركه را اندر سر زخمى و كوفتى بد افتد و سخن پريشان گفتن گيرد و يا بيهوشى او ممتد گردد خلاصى نيابد به تخصيص كه سر آماس كند .
علاج آنچه بر گوشت بود و شكاف آن هموار و غور آن كم و تازه باشد و چيزى در آن نمانده باشد و پوست و گوشت بيرون رفته باشد و سميتى نباشد ، در ساعت خشك بند بايد كردن اگر چه بزرگ بود . و طريق خشك بند چنان است كه لبهاى جراحت را فراهم آورند و رفاده بزرگ بر آن نهند و به لته محكم ببندند و ملاحظه كنند كه تا هيچچيزى قليل و كثير در ميان آن نرود كه اگر موى باشد كه نگذارد كه درست گردد . و چون زخم را بستند دو روز يا سه روز بسته بايد داشت كه اگر زود دست زنند و بسته نشده باشد كار به دورى كشد و بعد مدت مذكور چون بگشايند و هنوز نيك بسته نشده باشد باز ببندند و همان مقدار مدت رها كنند .
و بستن آن بسيار محكم نبايد كه از الم آن آماسى و رنجى به عضو رسد و چنان نرم ببايد بست كه دهن زخم بازماند و به هم نيايد .
و اگر بيم آماس كردن عضو باشد از جهت الم ضرب ، هيچ طعامى و شرابى كه خون فزاى باشد نبايد خوردن .
و انار ترش و شيرين را درست در شراب قابض چندان بپزند كه مهرا شود و نرم بسايند و بر خرقه مىكنند و بر گرد جراحت مىنهند چنانچه به دهن جراحت نرسد .
و گاه باشد كه امتلايى باشد و يا كوفت بسيار بود و بدين تدابير منع آماس نشود و به فصد و جذب خون به جانب مخالف و تليين طبع احتياج افتد و بعد از آن اين تدابير انفع آيد .
و اگر در اول حال خونى از آن مىترايد و به بستن فقط بازنمىايستد ، سنگ زخم يا تراشه آبنوس سوده نرم با سفيداب يا پشم شوخكن سوزانيده و امثال اينها بر دهن زخم بايد نهادن ، آنگاه بستن .
و آنچه با غور بود و سر آن تنگ باشد نبايد گذاشتن كه سر او بسته شود تا ريم در قعر آن گرد نيايد . و تدبير آن چنان است كه مرهم به دستور به فتيله اندر جراحت مىكنند و پنبه چرب بر دهن جراحت مىنهند . و اگر به زياده از اين احتياج باشد و خواهند كه لختى گشاده تر شود ، انبوبه از بر موم چنانچه در كهف گفته شد بايد به كار داشتن .
و هرگاه از غور گوشت برويد و بالا آيد و از خزينه كردن ايمن گردد ، انبوبه را بردارند و به مرهم اصلاح
خلاصة التجارب ( طبع جديد ) — صفحة 329
مساهمون: بهاء الدوله رازى ( بهاء الدين بن مير قوام الدين )
ص٣٢٩