جنوب شهر و سكنهء اطراف و ميدانهاى مالفروشها و كاهفروشها و امينالسلطان و مردم بازار دروازه و بازار حضرتى و بازار پالاندوزها و خيابان اسماعيل بزاز ( خيابان مولوى ) و كوچهء پشت بدنه و سرقبر آقا و اطراف آن را مشروب مىنمود ، كه وسيلهء سطل و كوزه و خيك و مشك به دكانها و خانهها و پزندگى و اهل حاجت مىرسيد . . . » « 1 »
آبانبار سيد ولى
اين آبانبار در قسمت غربى جلوخان مدرسهء امير نظام و دالان سيد ولى آبانبار سيد ولى ، قرار داشت اعتمادالدوله ، صدراعظم آقا محمدخان و فتحعلى شاه بانى اين آبانبار آن را براى شادى روح پدرش ساخته وقف عام و زائران امامزاده كرده بود « 2 »
آبانبار قاسمخان
آبانبار قاسم خان در بين راه تهران و شهر رى قرار دارد . كه بانى آن امير قاسم خان قوانلو قاجار ، پسر امير سليمانخواه اعتضاد الدوله ، خالوى آغا محمد خان قاجار است . امير قاسم خان داماد فتحعلى شاه و پدر مادر ناصر الدين شاه يعنى پدر ملك جهان خانم ملقب به مهد عليا بود . آبانبار قاسم خان در بين راه تهران و شهر رى و نيز مسجد و مدرسهء مادر شاه جنوب غربى انتهاى خيابان باب همايون تهران نيز از بناهاى او است . بعدها ، مهد عليا تعميراتى در راه مدرسه انجام داد كه به همان دليل امروزه ، اين مدرسه را به نام مدرسهء مادر شاه « 3 » مىشناسند .
جعفر شهرى دربارهء اين آبانبار مىنويسد :
« قبرستان چهارده معصوم واقع در ابتداى جادهء شهر رى يا جادهء شاه عبد العظيم ، طرف غرب كه از ميدان شوش فعلى شروع و به خيابان خزانه ختم مىشد كه پس از تسطيح در آن خانههاى يك و دو اتاقه براى كارمندان بلديه ( شهردارى ) ساخته شد ، با غسالخانهء مخروبهاى كه در ابتداى آن بود با نام ديگر قبرستان آبانبار قاسم خان به نشانه نيم پايهء آجرى كه لوحه مزار قاسم خان بانى او در ضلع مقابل آن ديده مىشود . آبانبارى براى زائران حضرت عبد العظيم و مسافرانى ، با سقاخانهء مسقفى كه طرف راست در آبانبار آن ساخته شده
هامش
( 1 ) . طهران قديم ، ج 2 ، ص 93 - 95 ، نقل به اختصار .
( 2 ) . همان ، ص 91 .
( 3 ) . شرح حال رجال ايران ، ج 3 ، ص 126 .