دوم مرتبهء ذكر حضور مذكور است با وجود نسيان ذاكر وجود خود را از « 1 » صحيفهء اعتبار " كان لم يكن شيئا مذكورا " [ 8 ] و درين مرتبه ذكر خفى باشد ، اما به لسان حال ذكر گويد . شعر :
اللّه يعلم أنّى لست أذكره * و كيف أذكر من لست أنساه [ 9 ]
و سيم مرتبهء « 2 » ذكر مذكور آنكه حضور مذكور و غيبت ذاكر باهم باشد كه به اسم و رسم " نسيا منسيّا " [ 10 ] شده « 3 » باشد . هرآينه ذكر عبارت از تحقق ذاكر اعتبارى باشد به وجود حقيقى مذكور و به حسب وعدهء
" فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ "
[ 11 ] در عوض بىخودى عاشق به ياد معشوق ، معشوق « 4 » خلعت ذكر و يادآورى عاشق را خودبهخود فرمايد . لمؤلفه :
كجا كردم من از يادش فراموش * كه در هجران بود يارم در آغوش
ذوق [ 12 ] : اول درجهء شهود و ظهور حق است بر دل سالك « 5 » در حالت لمعان بوارق محبّت ؛ و اين شهود به حسب قابليّت شاهد و مذاق و مشرب او متفاوت المراتب است .
هرچند مذاق از آلايش مرارت اخلاط فاسده صافىتر باشد ، ادراك مشهود حلاوت وصل را و شهد شهود را اصفى و احلى نمايد ؛ " عرف من عرف ، و من لم يذق لم يعرف " [ 13 ] .
بيت « 6 » :
ذوقى چنان ندارد بىدوست زندگانى * بىدوست زندگانى ذوقى چنان ندارد [ 14 ]
ذقن [ 15 ] : محلّ امعان نظر در ملاحظهء تجليّات الهى را گويند و بيشتر اين نوع تجلّى از قسم آثارى بود .
هامش
( 1 ) . د : " از " ندارد .
( 2 ) . ب : " مرتبه " ندارد .
( 3 ) . ب : " شده " ندارد .
( 4 ) . ب : " معشوق " ندارد .
( 5 ) . ب : نزد سالك
( 6 ) . د : " بيت " ندارد .