يعيش الفتى فى النّاس بالعقل إنّه * على العقل يجرى علمه و تجاربه
يزين الفتى فى النّاس صحّة عقله * و إن كان محظورا عليه مكاسبه
يشين الفتى فى النّاس قلّة عقله * و إن كرمت أعراقه و مناصبه
جرى و جريان و جرية : رفتن آب ( از ثانى ) . و تجربة : آزمودن . و زين : آراستن ( از ثانى ) .
و صحّة : تندرست بودن . و إن تأكيدى . و حظر : حرام كردن . و مكسبة ( بكسر سين ) : مرادف كسب . و شين : معيوب كردن . و مكرمة : بزرگوار شدن ( از خامس ) . و عرق و منصب : اصل مردم . و در بعضى نسخ بجاى مناصبه « مناسبه » ( بفتح ميم ) ؛ و نسب و نسبة : به كسى بازخواندن . و واو در و إن كان براى عطف و معطوف عليه محذوف و آن ضدّ شرط مذكورست ، أى « 1 » لم يكن محظورا عليه مكاسبه و إن كان محظورا عليه مكاسبه ، و قال الزّمخشرىّ : « إنّ الواو فى مثله للحال ، فيكون الّذى هو كالعوض عن الجزاء عاملا فى الشّرط نصبا على أنّه حال « 2 » » . و وجه عدول به صحّة عقله از « كثرة عقله » كه مقابل قلّة عقله باشد آنست كه كثرت عقل به مرتبهء جربزه مذموم است و كمال عقل در اعتدال اوست ، و چون صحّت باعتدال مىباشد ، تعبير از اعتدال بصحّت فرموده .
مىفرمايد : زندگانى مىكند جوانمرد در ميان مردم بعقل ، به درستى كه شأن آنست كه بر عقل جاريست علم او و تجربههاى او . مىآرايد جوانمرد را در ميان مردم صحّت عقل او ، و اگرچه باشد حرام شده برو كسبهاى او . معيوب مىسازد جوانمرد را در ميان مردم قلّت عقل او ، و اگرچه بزرگوار باشد اصلها يا محلّهاى نسبت او . س :
عقل است امام و مقتدى در همه كار * بر عقل بود مدار دانش اى يار
آرايش مرد از خرد باشد و بس * وز جهل تمام خلق را باشد عار
و من كان غلّابا بعقل « 3 » و نجدة * فذو الجدّ « 4 » فى أمر المعيشة غالبه
النّجدة : الشّجاعة . و الجدّ : الحظّ و البخت .
هامش
( 1 ) .ABDE: + ان .
( 2 ) .B: مال .
( 3 ) .C: بعلم .
( 4 ) .C: المجد .