يعنى بدانكه حقّ سبحانه و تعالى رحم كرد بر اعيان كه طالب وجود و لوازم و احكامش بودند ، پس ايجاد كرد ايشان را در عين چنان كه اولا در علم ايجاد كرده بود ، لاجرم رحمت سابق است بر هر چيزى و محيط بر وى كما قال تعالى
و رحمتى وسعت كلّ شىء
يعنى رحمت من احاطه كرد همه چيز را از روى وجود و حكم ، يعنى از جهت وجود و استعداد و قابليّت كه اين نيز در حكم وجود است از آنكه وجود عين رحمت شامله است بر جميع موجودات خواه اعراض باشد و خواه جواهر ؛ و همچنين قابليّت نيز محيط و شامل است بر وى . و از جمله اعيان عين غضب است و آنچه بر وى مترتّب مىگردد از محن و آلام و بلاء و اسقام و امثال اين از آنچه ملائم طباع نيست . پس عين غضب را نيز رحمت محيط است همچنانكه اعيان ديگر . پس وجود غضب از رحمت حقّ است بر عين غضب ، پس سابق باشد نسبت رحمت به حق از نسبت غضب به دو ، چه رحمت ذاتيّه است مر حق را و عين غضب ناشى است از عدم قابليّت بعض اعيان كمال مطلق و رحمت تامّه را ، لاجرم مسمى مىگردد به شقاوت و شرّ ، و رسول اللّه عليه السلام بدين اشارت كرد آنجا كه گفت
« إنّ الخير كلّه بيدك و الشّرّ ليس إليك »
. و هركه امعاننظر كند در لوازم غضب از آلام و امراض و فقر و جهل و موت و غير اين همه را امور عدميّه يابد ، پس داند كه رحمت ذاتيّه وجود حق است و غضب عارضهء ناشيه از اسباب عدميّه .
و لمّا كان لكلّ عين وجود يطلبه من اللّه ، لذلك عمّت رحمته كلّ عين .
و چون هر عينى را از اعيان علميّه وجودى مقدّر است در خارج و آن به لسان استعداد از حقّ طلب مىكند وجود خارجى را ، از براى اين رحمت حقّ شامل هر عين آمد .
و مىشايد كه معنى چنين باشد كه هر عينى را از اعيان اسمى است مرئى كه مقتضى وجود آن عين است در علم و آن اسم را كه سبب وجود عين است به وجود تعبير كرد ، پس آن وجود يعنى اسمى كه مرئى آن عين است آن عين را كه
شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — صفحة 888
مساهمون: حسين بن حسن خوارزمي
ص٨٨٨