فلولا زفيري أغرقتنى أدمعي * و لو لا دموعي أحرقتنى زفرتي
فىالجمله ، جمعى كه از باد نخوت و تعيّن ، سر تكبّر به عيّوق كشيده بودند و كلاه مفاخرت بر افلاك انداخته ، به يك صدمهء جنود هجران و وفود حرمان ، در خاك مذلّت و خوارى پست گشتند . و رياض جمعيّتى كه هواى بهار انبساط آثارش به فحواى
« فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ »
منوّر گردانيده بود ، به وزيدن سموم هموم « 1 » انقباض احوال ، مؤدّاى
« فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ »
بر صحايف اوضاعش واضح و لايح گشت « 2 » .
برآمد بادى از صحراى اندوه * فروباريد سيلى كوه تا كوه
غبارى بر دميد از راهِ بيداد * شبيخون كرد بر نسرين و شمشاد
سبب آن خرابى
فأمّا دوحهء وجود اين شجرهء جمعيّت افنان هر چند به هبوب نكباى حرمان ، از لطائف ازهار صورى عارى ماند ، و ليكن از خباياى زواياى اكمام شهودش ، حقايق ثمار معنوى سر برزد « 3 » ؛ چه با وجود تراكم غواشى هيولانى و تكاثف ستائر مراتب امكانى ، لطائف معارف الهى امكان ندارد كه از نهال كمال انسانى ظاهر گردد « 4 » ؛ « و دون اجتناء النّحل ما جنت النّحل » .
بلى ! بعد از آنكه جثّهء تعيّنات كونى او ، به تصادم اسقام ملام و غرام و تمادى امراض و اعراض [ 482 الف ] اعراض ، روى در انهماك و نزارى « 5 » نهد ، هرآينه بروز اين معنى از مكامن خفا صورت تواند بست و ظهور آن ميسّر گردد . حينئذ مرتبهء كمالش از قوّت طفوليّت به بلوغ فتوّت فعلى رسد و رتبهء جاهش از صفت قابلى غافلى « 6 » به سمت فاعلى عاشقى فايز گردد ؛ چنانچه زبان اين حال از آن مقال تعبير نموده كه « 7 »
و قد برّح التّبريح بي و أبادني * و أبدى الضّنى منّي خفىّ حقيقتي
هامش
( 1 ) .D: غموم
( 2 ) .D: + ش ؛F , Gوj: + بيت ؛H: + شعر
( 3 ) .D: سر زد
( 4 ) .B: + ع ؛D: + ص ؛F: + مصراع ؛G: + شعر
( 5 ) .D: ويرانى
( 6 ) .C , DوF: عاقلى
( 7 ) .F: + بيت ؛G , HوJ: + شعر