و هركسى را دل اثبات نتوان كرد ، چنان كه مىگويد ، جلّ جلاله :
« إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ »
. « 1 » از اينجا معلوم مىشود كه دل را حقيقتى ديگرست كه هركسى بسر آن نرسد ، چنان كه گفتهاند بيت :
دل يكى منظرست ربّانى * خانهء ديو را چه دل خوانى
آنچه دل نام كردهء بمجاز * رو به پيش سگان كوى انداز
آن بوَد دل كه وقت پيچاپيچ * جز خدا اندرو نيابى هيچ « 4 »
( 46 ) و بزرگان گفتهاند : « مرد را چهار چيز ببايد تا دل اين طايفه او را قبول كند : يا خدمتى شايسته ، يا نعمتى بايسته ، يا رياضتى بر قانون ، يا صدائى چو نالهء ارغنون » ، تا بهر وقتى زمزمه مىكند و وقت بر ايشان خوش مىكند ، كه بدان سبب دلهاى ايشان او را قبول كند . چون مقبول دلها گشت ، گوبست بمسند ولايت ايشان بازده و خود را تسليم دل ايشان كن ، چنان كه شيخ ابو سعيد بو الخير ، قدّس اللّه روحه العزيز ، وقتى اصحاب را مىگفت : « فرداى قيامت اگر بر شما سؤال كنند كه شما كيانيد ، زنهار بجواب مشغول مشويد ، كه كار بر شما بزيان آيد ! گفتند : شيخا ، چه گوئيم ؟ گفت : بگوئيد كه ما را در دنيا مهتران بودند كه حال ما ايشان مىدانند . چون بما حواله شود ، كار شما برآيد ! » چنان كه اين ضعيف در اين معنى مىگويد بيت :
آشفته بر آن رخان زيبات منم * آغشته به خوندل ز سودات منم
با اين همه اعتماد بر لطف تو زانك * خاك سگ هندوان « لالا » ت منم « 16 »
( 47 ) و نيز مصطفى ، صلوات اللّه و سلامه عليه ، توانگران اصحاب را گفتى : امروز خود را بر فتراك دل فقيران امّت من بنديد ، كه ايشان را كارهاى معظّم در پيش است ، كه « فقراء أمّتى ملوك اهل الجنّة » ، تا فردا ، كه روز بازار ايشان باشد و كوس دولت ايشان بعرصات قيامت فروكوبند و چهار بالش ايشان در فردوس اعلى بگسترانند ، شما را محروم نگذارند ، كه « اتّخذوا الايادى عند الفقراء فإنّهم أصحاب الدولة يوم القيامة ! »
هامش
( 1 ) ( 1 ، 2 ) - سورهء 50 ( ق ) آيهء 36 / 37
- -
( 4 ) ( 4 ، 5 ، 6 ) - بحر خفيف
- -
( 16 ) ( 16 ، 17 ) - رباعى