ندا آمد كه
: وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ
( 96 / 19 ) كه راه بقا و قدم اينجا است . چون از خلق حق كار جمال حق از خاك و آب آدم صد هزاران شهرستان شريعت برآورد و حظ ربوبيت بديشان داد ، در قاب قوسين هلال جمال بديدند ، نكته در نكته پنهان شد . پس از قلاع ملكوت از منجنيق عزت صد هزار احجار توحيد بباريد تا يكى خسته دل گشت چون يونس . يكى خوشطرب شد ، چون سليمان . همه جامهها چاك كردند تا دل و جان را محمدوار - عليهم الصلاة و السلام - در صفات غرق شد . چون به ذات رسيد خواست كه نطق برآورد ، جز تحير راه نبود ، از آن گفت : لا احصى ثناء عليك .
قسم دوّم ، شيخ چنين فرمايد - قدس اللّه روحه - كه : جان و دل و عقل را مشاهدات است .
مشاهدهء عقل كشف صفات قدرت است از پس پردهء آيات .
واسطى گفت - قدس اللّه سره : ضحكت الاشياء للعارفين بافواه القدرة . و مشاهدهء دل ادراك نور يقين است چنان كه گفتهاند : مشاهدة القلب ادراك اليقين . و مشاهدهء جان مر مشاهده عيان است چنان كه در بهشت مؤمنان را وعده فرموده است كه او را ببينند
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ
( 75 / 22 و 23 ) . شيخ - قدس اللّه روحه - فرمود : حق سبحانه و تعالى جواهر انسانى را به تفاوت آفريد : بعضى كثيف ارواح و بعضى لطيف ، بعضى سياه و بعضى سفيد . ظهور تفاوت روح در تفاوت اخلاق است : يكى باسخاوت و يكى بابخل ، بعضى بااخلاق حميده ، بعضى به اوصاف ذميمه ، بعضى را ارواح از انوار ملكوت پيدا كرد ، و آن ارواح انبياء و صديقان و مقربان است ، و در حجال جلال خود بداشت ، و تجلى نور جمال بديشان فرمود ، و به صفتشان متصف گردانيد . چنانچه ابو نصر سراج گويد - رضوان اللّه عليه - كه : روح انبيا را از نور ملكوت آفريد ، و از اين سبب است كه مشتاق شدند ايشان به جلال و جمال حق تعالى . و ارواح مؤمنان از روحانيت بهشت آفريد ، لاجرم به بهشت مشتاق شدند و ارواح غافلان از هوا آفريد ، و از اين است كه غافلان ميل به آرزوى دنيا كنند . و اين غلطى بس بزرگ بود كه