همدان مىباشد « 1 » . تمام مورخان او را اهل همدان شمردهاند به استثناى سبكى « 2 » كه او را اهل خراسان دانسته است . لقبش همانطور كه در تمام تذكرههاى متصوفه و مورخان ذكر شده عين القضاة است ، اين عنوان را مسلما قبل از بيست و هشت سالگى دارا بوده بدليل آنكه احمد غزالى هر وقت به عين القضاة كه از شاگردان و مريدان خاصش بوده ، نامه مىنوشت او را چنين مخاطب قرار مىداد : « بسم اللّه الرحمن الرحيم سلام اللّه تعالى على الولد الاعز عين القضاة و رحمة اللّه و بركاته » « 3 » . از بررسى شرح حال شهيد همدانى آشكار مىشود كه اين لقب در آن زمان خيلى رايج بوده است چون ابو المعالى در نامههائى كه « 4 » براى مريدان و دوستان خود مىنويسد همه جا از خود بنام قاضى ياد مىكند و در كتاب تمهيدات « 5 » ، خود را قاضى و عين القضاة مىنامد .
از دوران كودكى ابو المعالى و چگونگى تحصيلاتش در آثار تذكرهنويسان و مورخان هيچگونه ذكرى نرفته است . همچنين دربارهء وضع فكرى و روحى او تا دوران بيست سالگى چيزى ذكر نشده است ولى مىتوان از دو كتاب زبدة الحقائق و شكوى الغريب او در اين زمينه معلومات جالبى بدست آورد . از فهرست تأليفات او كه در كتاب شكوى الغريب آمده و از اصطلاحات علوم مختلفى كه در اين كتاب به كار رفته روشن مىشود كه قاضى همدانى بر رياضيات و علوم ادبى و فقه و حديث و علم كلام و فلسفه و تصوف كاملا مسلط بوده است « 6 » . عين القضاة بدون ترديد در علوم ادبى
هامش
( 1 ) - « همذان هى مسقط رأسى » زبدة ص 7 ؛ « و همذان بها ارضعته ربات الحجال . . . بلاد بها نيطت على تمائمى » شكوى الغريب ص 2 .
( 2 ) - « ابو المعالى ابن ابى بكر من اهل خراسان يعرف به عين القضاة » طبقات الشافعية ج 4 .
( 3 ) - مكتوباتMص 335 و 470 و 473 .
( 4 ) - مكتوباتMص 222 .
( 5 ) - ر ك : تمهيدات ص 251 ، 300 ، 301 ، 303 ، 348 ، 353 ، 354 .
( 6 ) - شكوى ص 14 - 16 .