ولى مىتوان حدس زد كه برحسب تصادف ، كتاب خود را دربارهء بعث خصوصا ، و در مورد حقيقت نبوت و صفات خدا عموما ، تأليف نكرده است مگر آنكه براى شك و تزلزلى كه داشته راهحلى پيدا كند تا ديگران را كه مانند خود او در وادى حيرت سرگردان بودهاند راهنمائى نمايد و پاسخ مناسب به پرسشهاى دوستان داده باشد . خود او به اين حقيقت چنين اعتراف مىكند : « هنگامى كه ديدم گروهى از برادران موحد دربارهء ايمان بدرك حقيقت نبوت و بخصوص حقيقت صفات آفريدگار آسمان و زمين نيازمند هستند ، همّ خود را در بيان مهمترين مطالب مربوط به آنها صرف كردم و رسالهاى بنام غاية البحث عن معنى البعث تأليف كردم و در آن از نبوت و مقدماتى كه بدان مربوط است بحث مفصلى پيش كشيدم كه تشنگى سالك طالب را سيراب كند » « 1 » .
متأسفانه از كتاب غاية البحث عن معنى البعث اثرى نمانده تا بتوان علت شكّ عين القضاة و رفع آن شك را تشخيص داد و در نتيجه براى ما روشن شود كه قاضى همدانى براى رفع تزلزل عقايد خود كداميك از كتب غزالى را مورد استفاده قرار داده است . ولى اين را مىدانيم كه ميان آراء عين القضاة و محمد غزالى در رفع تزلزل عقايد تفاوت كلى و اساسى بوده است ، غزالى معتقد بود كه : وسيلهء نور باطنى كه در دل او تجلّى مىكند تمام مشكلات روحى و عقلى خود را حل خواهد نمود ولى عين القضاة نور باطن يا بصيرت را فقط وسيلهء ادراك حقيقت عالم ازلى و امور ماوراء آن مىداند ، و علم و عقل را براى ادراك حقايق اين عالم عاجز و ناتوان نمىشمارد و مىگويد كه علم و عقل براى تصور حقايق عالم ازلى توانائى دارند نه براى ادراك آنها . تمام كوشش عقلى غزالى براى درهم كوبيدن آراء فلاسفه و اساس فلسفه
هامش
( 1 ) - زبده ص 3 .