پيشوايان دينى دورى جويد و دل مشكلپسند خود را قانع كند .
ولى متأسفانه علم كلام نتوانست او را سيراب كند ، بلكه برعكس او را پريشانتر و سرگردانتر از اول گردانيد و به پرتگاه كفر و گمراهيش نزديك كرد . عين القضاة چگونگى اين بحران فكرى و طريقهء رهائى از آن را در كتاب زبدة الحقائق چنين بيان مىدارد : « ناچار بودم كه در علم كلام خوض كنم چون غريقى كه به اميد خلاص ، بهر خاشاكى تمسّك مىجويد . اگر خداوند به فضل و كرم خود مرا رهائى نبخشيده بود ، به پرتگاه جهنم سقوط مىكردم ، زيرا هرچه بيشتر كتابهاى علم كلام را مطالعه مىكردم تا از پستى تقليد به بلندى بصيرت مقام گيرم مقصود خود را در آن كتب كمتر مىيافتم . اساس و بنياد مذاهب مختلف در انديشهء من بهم ريخته بود . به پرتگاهى در افتادم كه بيانش در اين مختصر ممكن نيست و اكثر مردم از شنيدن آن سودى نخواهند برد و بيان آن براى خردهاى كوتاه و دلهاى ضعيف نتيجهاى جز زيانى بزرگ در بر نخواهد داشت . در اين بحران ، سرگشته و پريشان ماندم . عيشم منغص گرديد تا اينكه راهنماى سرگشتگان وادى حيرت هدايتم نمود و به كرمش ياريم كرد و بطور كلى پس از فضل خدا مطالعهء كتابهاى شيخ الاسلام محمد غزالى ، از سقوط در اين ورطهء هائل نجاتم بخشيد . تقريبا چهار سال به مطالعهء كتب او مشغول بودم و در اين مدت از كثرت اشتغال به علوم ، عجايب بسيار ديدم كه سبب نجات من از كفر و گمراهى و سرگشتگى و كورى گرديد » « 1 » .
عين القضاة در كدام عقيده از عقايد اسلامى شك داشته و علت ترديد او در اين عقايد چه بوده است ؟
متأسفانه قاضى همدانى هيچگونه توضيحى دربارهء اين دو سؤال نداده است .
هامش
( 1 ) - زبده ص 6 .