نكتههايى در شرح نسخهها
در دو پيشگفتار ربع اول و سوم ، پارهاى گفتنيها را دربارهء نسخههاى شرح تعرف گفتم ؛ و اينك دريافتهاى تازهء خود را با خوانندگان گرامى در ميان مىگذارم .
نسخهء موزهء ملى كراچى
اين نسخه كه سرانجام پس از انتظارى جانكاه به دست من رسيد ، نسخهاى نفيس و ارجمند است . اين نسخه را نخستين بار ، استاد درگذشتهء افغانى ، عبد الحى حبيبى ، در مجلهء دانش ، سال سوم ، شمارهء 3 ، به تاريخ بهمنماه 1331 معرفى كرد .
با اين تعرفه ، دومين نسخهء تاريخدار فارسى ، 26 سال پس از « الأبنية عن حقايق الادويه » ، مورخ 447 نگاشته شده ، و تاريخ 22 شوال 473 داشته ، شناخته گرديد .
دانشمند فقيد ، حبيبى ، اين گفتار خود را با تحريرى ديگر در « ارمغان علمى » به خدمت پروفيسور داكتر محمد شفيع . مرتبهء داكتر سيد عبد الله . لاهور . 1955 » منتشر ساخت .
وى در اين هر دو گفتار ، اين نسخه را با متن چاپى مطبع نولكشور لكنهو در سنهء 1912 ، سنجيد ، و باز نمود كه نثر متن چاپ سنگى ، سخت ديگرگون شده است ؛ و به درستى باز نمود كه نسخه از آغاز افتاده است ، و برابر ص 179 مجلد دوم نسخهء چاپى است و پايان آن برابر ص 165 مجلد سوم همان چاپ
نكتهء مبهم در اين گفتار آن است كه شادروان حبيبى از شمار برگهاى نسخه هيچ نمىگويد . آيا نسخهء موزهء ملى كراچى ، كه در آن روزگار در دست :
« پيرمرد منحنى ، اما عالم و بصير و صاحبدلى . . . كه عمر خود را به جمع كتاب گذرانيده ، و اينك كتب خانهء نفيسى از آثار خطى عربى ، پارسى ، اردو ، و نيز هزاران كتب مطبوع ، و نفيسترين آثار خطاطى و نقاشى و مينياتور فراهم آورده است اين مرد صاحبدل جناب سيد فضل صمدانى پيشاورى . . . ساكن شهر پيشاور . . . بر نقطهء اتصال شهراه كابل و لاهور . . . »
بوده است ، در همان روزگار 55 برگ بوده است ؟ ! من بسيار دور مىدانم حبيبى ، كه خود نسخه را با متن مطبوع سنجيده ، و آن را برابر 194 صفحهء متن چاپ سنگى - كه در متن چاپى ما برابر 465 صفحه است - دانسته ، به افتادگى نسخه التفات نفرموده باشد .
آنچه امروز در دست است ، دقيقا برابر 80 صفحهء متن چاپى است ؛ و آن يك ششم