كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
.
و رمى جمار آوردن بر مثال خصومت كردن است و از يكديگر طاعت ربودن و گناه خويش بر كسى ديگر نهادن . باز رفتن سوى مكه به زيارت رفتن است تا كه را بار دهند ، چنان كه خدا گفت :
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ
، و كه را بار ندهند ، چنان كه خدا مىگويد :
كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ
. و آن طواف كردن گرد خانه بر مثال گرد عرش دويدن است و به سايهء عرش جاى جستن ، و آن سنگ را بوس بردادن عهد تازه كردن است ، چنان كه خدا گفت :
إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً
. و آن سعى ميان صفا و مروه دويدن عاصيان است گرد عرصات قيامت تا خود كه به فرياد او رسد . و آن جامه پوشيدن لباسى است كه بنده را پوشانند ، گروهى را حله و گروهى را قطران .
و آن موى باز كردن و خويشتن را گرد راه شستن خويشتن شستن مؤمنان است به نهر حيوان يا آن كافران در غسلين و صديد . و موى باز كردن آشكارا كردن سرهاى مؤمنان و كافران است ، چنان كه مىگويد :
يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ
. و آن قربان كردن بر مثال كشتن مرگ است ميان بهشت و دوزخ .
و آن در خانه باز كردن و حاجيان را بار دادن مثال حجاب برداشتن است و به زيارت بار دادن . و آن درآمدن به خانه و حق را در خانه نايافتن مثال بر عرش نايافتن است . و خانه از بهر دخول نيست ، عرش نيز از بهر قرار را نيست . و آن طواف كردن بدرود كردن دوستان است ، دوستان را كه نيز جاودان نه كافر مؤمن را بيند و نه مؤمن كافر را . و آن زحمت كردن حاجيان بر چاه زمزم گرد آمدن امت است بر حوض [ 29 الف ] محمد مصطفى سلام الله عليه ، و آن بازگشتن سوى منا رفتن است سوى صراط . و آن پراگنده شدن از منا پراگنده شدن است از عرصات قيامت سوى دو قرارگاه ، چنان كه گفت عز و جلّ :
فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ
. اينك تشبيه حج به قيامت اين است آن كس را كه او را از سر خبر است ، و حق تعالى تنبيه خلق را اين حج بنهاد ، تا قيامت را ياد كنند و ساخته باشند .